یونانیان باستان به فرگشت در هر معنا و مفهومی که ما از آن درمی‌یابیم، باور نداشتند. این ناباوری به خاطر پیشداوری، دین‌داری یا انگیزه دیگری نبود. دلیلش [فقط] آن بود که ایشان گمان نمیکردند فرایند کور قانون‌های طبیعت بتواند به پیدایش زیندگان بینجامد. دو فلسفه‌دان بزرگ، افلاطون و ارسطو نخستین کسانی‌اند که پی بردند در جهان جانداران آشکارا نوعی طراحی به چشم می‌خورد. این طراحی همان ساختار سازشی بود که در فصل پیشین از آن سخن رفت و داروین آن را از راه سازوکار انتخاب طبیعی فرانمود. افلاطون به وجود آفریننده‌ای [بیرون از طبیعت] باور داشت که جانداران را طراحی کرده است (ازین رو افلاطون‌شناسان اغلب وی را فرجام‌شناس بیرونی می‌نامند.) ارسطو می‌اندیشید که جانوران نیروی زیستی و فطری‌ای در درون خود دارند که باعث ساختار طراحی‌مانندشان می‌شود (دیدگاهی که اغلب به آن فرجام‌شناسی درونی می‌گویند.). به هر حال هر دو تن می‌پنداشتند که قانون‌های طبیعی و پایدار نمی‌تواند جانداران را شکل دهد. فلسفه‌دان پیشا سقراطی، امپدوکلس گمان می‌کرد که جانداران با پیوستن تصادفی بخش‌های گوناگون پدید آمده‌اند. این نظر، یک‌پارچه موضع‌گیری تکاملی ندارد؛ امّا نوعی دیدگاه طبیعت‌گرایانه به شمار می‌رود؛ زیرا بر پایه قانون‌های کور به انجام رسیده است. ارسطو از این دیدگاه انتقاد کوبنده‌ای کرد و آن را چرند و پوچ شمرد. این حقایق نشان می‌دهد که یونانیان باستان دید یگانه‌ای درباره خاستگاه زیندگان نداشتند.
پیدایش دین مسیحی نیز شبح خاستگاه آفرینش را هویدا‌تر نکرد. مسیحیان سالها بگومگو داشتند که به کتاب‌های عهد عتیق پایبند بمانند یا نه. از یک سو می‌نگریستند، کتاب‌های عهد عتیق از آن یهودیان است و یهودیان به مسیح نگرویده بودند؛ تازه حدود ۴۰۰ میلادی بود که با کوشش‌های قدیّس آگوستین، سرانجام دست‌شان آمد که برای منطقی نشان دادن مفهوم رستگاری در دین‌شان می‌باید داستان آفرینش یهودیان را نیز بپذیرند؛ زیرا اگر آفرینشگری را می‌پذیرفتند، پای فرودآمدن بشر از بهشت به میان کشیده می‌شد و پذیرش فرودآمدن از بهشت، فروفرستادن مسیح را منطقی نشان می‌داد؛ از سوی دیگر با پذیرش فرایند شش روزه آفرینش در شش هزار سال پیش، دلیل‌های نوتراشیده‌ای برای ردّ کامل مفهوم تکامل فراچنگ می‌آوردند.
پیشرفت
پیش از سده هجدهم که امروزه به درستی به آن عصر روشن‌اندیشی می‌گویند، هیچ نشانه‌ای از اندیشه تکاملی دیده نمی‌شود. در این سده است که با نخستین شور و شوق گمانه‌زنی‌های فرگشتی روبه‌رو می‌شویم. در آن روزگار بود که مردم بیش از پیش به داستان آفرینش در دین مسیحی به گمان افتادند؛ البته این دودلی‌ها به هیچ وجه همگانی نشد؛ فلسفه داشت گاماگام تأثیر ویرانگر خود را می‌گذاشت. با اینکه فلسفه‌دان فرانسوی، رنه دکارت کاتولیک بود؛ ولی می‌انگاشت که بسا اهرمن پلیدی وجود داشته باشد که کژاندیشی‌هایی را در ما بدمد، از جمله آموزه‌های مسیحی نادرست را تا از راه بدرمان برد. به رغم آنکه خود دکارت و بسیاری از پیروانش قطعی بودن تکامل را نمی‌پذیرفتند، بذر شک در ذهن‌ها کاشته شد و دمیدن و شکفتن گرفت.
از سویی، درگیری و دودستگی‌هایی در درون خود مسیحیان نیز به چشم می‌خورد؛ نه تنها میان پروتستان‌ها و کاتولیک‌ها که بسیار هم پررنگ بود، بلکه چنددستگی در جامعه کاتولیک و درون خود گروه‌های پروتستان نیز دیده می‌شد. در واقع سده‌ای پیش از آن، کشمکش درون‌کیشی میان پروتستان‌ها، بریتانیا را آشفته و پریشان کرده بود. با اینکه مردم هنوز یک‌سره خداناباور نشده بودند، ولی به فراخی محیطی پدید آمده بود تا درباره اینکه کدام یک از گروه‌های ستیزه‌جو بر حق‌اند بیندیشند. سرانجام کاوش‌های دریانوردان- به ویژه در آسیا – برای فرنگیان آمدوشد با مردمی را رقم زد که تمّدن و دین پیشرفته‌ای داشتند؛ امّا حتا نام عیسا مسیح هم به گوششان نرسیده بود. آیا امکان داشت آموزه‌های مسیحی به جای آنکه به واقع حقیقت داشته باشد، فقط فرهنگ زودگذر گروهها و دسته‌های کم‌شماری قلمداد گردد؟!
در این روزگار دیگر، دین مسیحی نیروی شکست‌ناپذیری به شمار نمی‌آمد و داشت نخستین نشانه‌های اندیشه فرگشتی کم‌کمک سربرآوردن می‌گرفت؛ همچنین مسئله سازگاری یا طراحی [زیندگان] هنوز در هاله‌ای مِه‌گون و شبح‌آمیز قرار داشت. باید یک صد و پنجاه سال دیگر می‌گذشت. فلسفه‌دان آلمانی، امانوئل کانت در کتابش «ارزیابی نیروی داوری» (۱۷۹۰ / حدود ۱۱۶۹ هـ.خ.) به ژرفی نسبت به این مسئله احساس نگرانی نشان داد. وی از یک سو نمی‌خواست آفریدگار در دانش دستی داشته باشد؛ و از سوی دیگر می‌دید که راه دیگری نیز برای ردّ این باور- یا اصل یابنده – که گویا جانداران دستاورد طراحی‌اند وجود ندارد. قانون کور بی‌پشتوانه به تنهایی کافی و کارساز نبود. در بررسی پدیدهها/ جانداران باید از خود بپرسیم، چرا پدیده‌ای/ جانداری هست؛ فرجام یا کارکردش چیست؛ نیز برای یافتن فرجام یا کارکردش متقابلا باید بپرسیم، چرا [جانداری] پدید آمده است. علتش چیست. چطور هستی گرفته و به چه شیوه‌ای آفریده شده است. کانت در این‌باره می‌نویسد:
اندام‌های جانوران طبیعی و نظام‌مند متقابلا هم فرجام‌اند هم افزار. چنین فکر فرجام‌شناختی‌ای از سر بازی نیست؛ بلکه بایسته است. دانشمندان زیستی می‌گویند که هیچ پدیده‌ای در هر شکلی از زیستش بیهوده هستی نگرفته است. در حقیقت ایشان به همان اندازه به این اصل فرجام‌شناختی اعتبار می‌دهند که به اصول بنیادین علوم طبیعی؛ یعنی اینکه هیچ چیزی تصادفی رخ نمی‌دهد؛ در حقیقت ایشان یک‌سره به این اصل فرجام‌شناختی که اندام‌ها متقابلا هم فرجام‌اند هم افزار پایبندند، همانطور که به علوم طبیعی عمومی؛ زیرا درست به همان سان که نادیده گرفتن قوانین علوم طبیعی عمومی امکان هر نوع تجربه‌ای را از ایشان می‌گیرد، نادیده گرفتن اصل فرجام‌شناختی هم همه سرنخ‌های مشاهداتی را از ایشان سلب می کند. مشاهداتی از گونه‌ای از اشیای طبیعی که روزگاری تحت مفهوم فرجام فیزیکی درک می‌شدند.
سپس کانت به این نتیجه نسبتاً ناامیدکننده می‌رسد (همانطور که در کتاب یادشده به آن اشاره می‌کند) که هرگز «نیوتن بی‌همتا» در زیستشناسی پیدا نخواهد شد و دست آخر می‌گوید موضوع سازگاری ناگشودنی است. خوشبختانه دیگران برآن بودند این نگرانی‌ها را نادیده بگیرند؛ خُب اگر هنوز برای سازگاری راه حلی نیافته بودند، پس چه چیزی سبب شد که نظریه‌پردازی درباره خاستگاه طبیعی زیندگان جان و جُنبی بگیرد؛ یعنی این نگره که زیندگان بسیار ساده به طور طبیعی (از راه قوانین کور) به جانداران پیچیده، فرگشت یافته‌اند؟ در عبارتی کوتاه: جهانبینی پیشرفت. مسیحیان به خواست ایزدی [سرنوشت] باور داشتند؛ خواست ایزدی [در دین مسیحی] به این معنا ست که ما، خودمان به تنهایی نمی‌توانیم کاری برای خود انجام دهیم. ما آلوده، گنهکار و محکوم به مرگیم. تنها راه رهانش بشر چنگ زدن به خون مسیح به دارآویخته است. به خاطر جان‌فشانی بزرگ او امکان زندگانی ابدی برای ما فراهم آمده است. این چکیده آموزه‌های مسیحی است؛ ولی از سوی دیگر انسان باورمند به پیشرفت ادعا می‌کرد که می‌تواند با دانش‌اندوزی، بهسازی شهری و رفتار‌هایی از این دست، سرنوشت خویش را بهبود بخشد و سرانجام بدون یاری آفریدگار زندگانی دلپذیر و دل‌انگیزی را در این جا، بر روی زمین برای خود فراهم آورد. نغز است توجه کنیم/ بدانیم که با این همه، در اوایل سده هجدهم بیشتر پیشرفت‌باوران خدانشناس نبودند؛ بلکه به اصطلاح «دادارباور» بودند. دادارباوری به این معناست که خداوند جانداران را به پویش واداشته و از آنها خواسته است تا برای خوشبختی خویش به تکاپو بیفتند. (ازین رو حتا در نظر تکامل‌گرایان آن روزگار، قوانین یک‌سره کور نبود.)
این گروه باور داشتند که پیشرفت مستقیماً به تکامل می‌انجامد. همچنین می‌گفتند چه بسا پیشرفت در قلمرو فرهنگی از راهی به قلمرو زیستی نیز “سرریز کند”. سپس به همان ترتیب، بی‌درنگ و به صورت چرخشی از پیشرفت زیستی برای تأیید باورشان به پیشرفت فرهنگی بهره می‌بردند. بسا که بپرسید: مردم چه نیازی به مفهوم پیشرفت داشتند تا باورشان به تکامل را موجّه نشان دهند؟ پاسخش ساده است. در اوایل سده هجدهم دستاویز دیگری نداشتند تا جهان‌بینی‌شان را بر آن استوار کنند. سنگواره‌های کمی به دست آمده بود. به پراکنش جغرافیایی جانداران در سراسر جهان بسیار کم توجه می‌شد: کشفیات ریخت‌شناسی و رویان‌شناسی یک سده بعد به انجام رسید. نظریه‌های وراثت در خام‌ترین سطحش بود. در چنین وضعیتی، پیشرفت، اندیشه شورانگیزی بود و خواستارانش آماده تا آن را به دیگر رشته‌ها نیز بکشانند، به ویژه به قلمرو زیستی.
(شکل ۱-۲) اراسموس داروین ( ۱۷۳۱-۱۸۰۲ / حدودا ۱۱۱۰-1181هـ.ش.) نیای چالز داروین، پزشک و سراینده‌ای کامیاب.
یکی از نخستین و برجسته‌ترین تکامل‌گرایان در اواخر سده هجدهم نیای داروین، اراسموس است، پزشک بریتانیایی/ انگلیسی نوآور، کارشناس کشاورزی، دوست سرمایه‌داران صنعتی و سراینده‌ای مردم‌پسند. دقیقا نمی‌دانیم چه رخدادی اخگر علاقه به تکامل را در دلش برافروخت. شاید این علاقه ریشه در سنگواره‌هایی داشته باشد که کارگران به هنگام کندن آب‌گذر و آبراهه‌های سراسری در انگلستان مییافتند. ما [در این باره چیزی نمی‌دانیم] فقط دل‌استواریم که وی به پیشرفت باور داشت و این اندیشه باعث شد از هر جهت، طرفدار انقلاب آمریکا شود (وی یکی از دوستان نیک بنجامین فرانکلین[1] نیز بود). تازه بعدها از انقلاب فرانسه نیز پشتیبانی کرد؛ البته دست کم تا پیش از زمانی که کارها در آن کشور سخت رو به نابسامانی گذاشت. نیای داروین به فراخی درباره فرگشت قلم زد که بیشترشان نیز به شعر بود. همانطور که از شعر ۱۸۰۲ (حدود 1181هـ.خ.) اش با نام «مام طبیعت» می‌توان فهمید، تکامل‌سروده‌هایش هماره پیامی را در بر داشت. معمولاً از تک‌یاخته که در آن روزگار به آن «موناد» می‌گفتند می‌آغازید و در پایان به بشر می‌انجامید.
زیست آلی، زیر خیزابه‌های بیکران پدید می‌آید.
و در اشکفت‌های مرواریدگون، درون ژرفابه‌ها می‌پرورد.
نخستین زیندگان ریزنقش که هنوز هیچ چشم آبگینه‌مانندی آنها را ندیده است،
روی گل و لای می‌پویند یا در توده آبگون راه می‌جویند.
این زیندگان اولیه همانطور که طی نسل‌های پیاپی می‌شکفند،
کم‌کمک توانمندی‌های تازه‌ای را فراچنگ می‌آورند و اندام‌های کلان‌تری از ایشان هویدا می‌شود؛
و از این جا، بی شمار گیاهان سربرمی‌آورند.
و جهان جانوری، باله، پا و بال پدیدار می‌شوند.
به دنبالش بلوط بلندبالا، این دیو‌پیکر چو‌ب‌آجین؛
که تندرهای باران‌زای بریتانیا/ انگلستان را تاب می‌آورد
نهنگ دریاها، این هیولای سترگ
شیرشاه، فرمانروای بیشه
شاهین اوج گیرنده در قلمرو سپهر
که چشمانش بی آنکه تیره و تار شود تابش هور را درمی‌نوشد.
بشر خودشیفته‌ای که بر جهان جانوری فرمان خواهد راند
و به سخن، خرد و اندیشه‌اش خواهد بالید
با پیشانی بلندش که این خاکستان فناپذیر را خوار خواهد شمرد
و خودش را تصویر خداوندگارش خواهد دانست
از مراحل اولیه صورت و معنای بدوی برمی‌خیزد
از نطفه‌ای نارس یا پدیده‌ای ناچیز
افکار اراسموس در سنجش با اندیشه‌های نوه پسری‌اش، داروین ساده و ابتدایی به شمار می‌رفت: در انبوه نوشته‌های اراسموس، بررسی روشمندی درباره علل احتمالی تکامل دیده نمی‌شود؛ امّا در آنها نظریه‌پردازی‌های پرمعنایی وجود دارد، از جمله نگره «سنجش میان پیشرفت فردی و پیشرفت اجتماعی» که بعدها در سده نوزدهم پرطرفدار شد. [اراسموس می‌گفت:] درست به همان‌سان که جانداران از نطفه‌ای به جانوری رسا و کامل بدل می‌شوند، گروهها هم میتوانند از یک هسته به نظامی پیچیده تکامل یابند. البته این موضوع در نوشته‌های داروین چنین جایگاه بلندی را نداشت.
فرانسه
با اینکه بسیاری از مردم نظم و نثر اراسموس داروین را می‌خواندند، اندیشه‌های بزرگ‌زاده فرانسوی، جان بابتیست دو لامارک بود که اندیشه‌های اراسموس را در سایه‌سار خود می‌نشاند. کتاب فلسفه جانورشناسی لامارک که در سال ۱۸۰۹ (حدود 1188هـ.خ.؛ زادسال چالز داروین) زیر چاپ رفت، اغلب نمونهای بود بد از نگارشی شناخته شد که نباید انجام می‌گرفت و برای همین بدنامی زیادی برای نگارنده‌اش در پی آورد. لامارک به پاس سازوکاری که پس از او لامارک‌باوری (به ارث نهادن ویژگی‌های اندوخته) نامیده شد همه جا سرشناس گردید. برای روشن‌کرد «به ارث نهادن ویژگی‌های اندوخته» نمونهای می‌آورم: آهنگران به خاطر کار کردن در آهنگری دارای بازوان نیرومند می‌شوند؛ در نتیجه، پسرانشان حتا پیش از این که آهنگری را بیاغازند با بازوان ستبر به دنیا می‌آیند؛ [زیرا این ویژگی را از پدرانشان به ارث برده‌اند]. اتفاقاً این سازوکار فقط بخش فرعی افکار لامارک بود که اراسموس داروین نیز آن را قبلاً تأیید کرده بود. (و از قضا چالز داروین نیز آن را سازوکار جانبی و فرعی دانست و تأییدش کرد.) تصویر اصلی لامارک از فرگشت، حرکتی جلورونده و رو به بالا بود که با واکنش‌های شیمیایی در تالاب‌ها می‌آغازید و به کمک تندر و آذرخش و دیگر نیروهای طبیعی، شالوده پیدایش خودبه خودی زیندگان را می‌ریخت و سرانجام در نظر او همچون هر اندیشمند دیگری، فرگشت با انسان به خط پایان می‌رسید.
(شکل ۲-۲) جان باپتیست دو لامارک (۱۷۴۴- ۱۸۲۹ / حدود ۱۱۲۳- ۱۲۰۸ هـ.ش.)
نغز است که ما امروزه همیشه فرگشت را با درخت زیست در پیوند می‌دانیم؛ ولی لامارک به هیچ وجه این تصویر را در ذهن نداشت. او به خط‌های نردبانی فرگشتی باور داشت که در درازنای روزگاران ادامه مییافتند. وی مدعی بود، جانداران با تغییرات گاه وبیگاه به خاطر به ارث بردن ویژگی‌های اندوخته؛ راه‌های یگانه مقدّری را درمی‌نوردند؛ در نتیجه فقط زمان نیاز است که گونه ورافتاده در خط هم‌راستا و فرارونده تکاملی دیگری از نو پدیدار شود؛ اما از دید فرزانه‌ای همچون چالز داروین، گونه ورافتاده هرگز برنمیگشت. به هر روی به رغم اختلاف‌نظرهای لامارک و داروین، لامارک به همان اندازه خواهان پیشرفت بود که اراسموس داروین. فکرش را که می‌کنی هرآینه باید علتی وجود داشته باشد که اشراف‌زاده‌ای مانند لامارک نه تنها از انقلاب فرانسه جان بدر برد، بلکه کاروبارش سکه نیز شود. آری؛ علتش این بود که لامارک بر اندیشه پشت آن کشت و کشتارهای لگام‌گسیخته مهر تأیید زده بود.
شوربختانه زمانی که انقلاب فرانسه به کژی گرایید و به زدوخوردها و کشتارهای هراس‌پراکن[2] کشانده شد، چه در انگلستان چه در فرانسه بیزاری ستیزه‌جویانه‌ای ضد اندیشه پیشرفت شکل گرفت. محافظه‌کاران از جمله جورج کانینگ، نخست وزیر آینده بریتانیا/ انگلستان سرسختانه اندیشه اراسموس داروین را به ریشخند گرفتند. حتّا در کتاب «پیشرفت بشر» آشکارا از اراسموس داروین نام برده و خون‌خوارگی بشر، شناسه ما و مصیبتی بر سر هر پستاندار نابختیاری که بر سر راهمان قرار می‌گرفت شناسانده شد.
آه، ای خوک پرواری بدبخت! اینک به چه کار می‌آیی
با پشم‌های زبر بسیار سیاهت و دُم پیچ خورده‌ات!
آه! آن چشم‌های گرد و بسیار کوچکت، گوش‌های بزرگ آویزانت
و پوزه‌ای که فقط علف را دوست دارد به چه کار می‌آیند؟
هـلا ای خـوک پــرواری بدرخــت چه کـــار آید ز تو پشـــمین بدبخت به چـــه کاری هـمــی‌آیی سیه‌بخت
دُمـت پیچیده و پشــمت نه زیـباست قـــد نافــرم تو الحـــق فــــریباسـت
دو چشمت، ریز و بس بادام گون است دو گوش لخت تو یابو فـسون است
/ دو گوشت لخت و چون / دو گوشت بس معلق گون و لخت است / دو گوش لخت تو یابووشو/فسون است
دو چشم ریز تو بادام گشته است / دو گوش لخت تو وارونه گشته است
تو را کــافی هـــمین باشـد ضـعیفه کــه پوز و لب بــمالانی به جیــفه
این همه رفتند و مای شوخ چشم / هیچ نگرفتیم از ایشان اعتبار
ای که وقتی نطفه بودی بی‌خبر / وقت دیگر طفل بودی شیرخوار
مدتی بالا گرفتی تا بلوغ / سرو بالایی شدی سیمین عذار
همچنین تا مرد نام‌آور شدی / فارس میدان و صید و کارزار
آنچه دیدی بر قرار خود نماند / واین چه بینی هم نماند بر قرار
دیر و زود این شکل و شخص نازنین / خاک خواهد بودن و خاکش غبار
گل بخواهد چید بی‌شک باغبان / ور نچیند خود فرو ریزد ز بار
این همه هیچ است چون می‌بگذرد / تخت و بخت و امر و نهی و گیر و دار
نام نیکو گر بماند زآدمی / به کزو ماند سرای زرنگار
بس بگردید و بگردد روزگار / دل به دنیا در نبندد هوشیار
ای که دستت می‌رسد کاری بکن / پیش از آن کز تو نیاید هیچ کار
اینکه در شهنامه‌ها آورده‌اند / رستم و رویینه‌تن اسفندیار
تا بدانند این خداوندان ملک / کز بسی خلق است دنیا یادگار
این همه رفتند و مای شوخ چشم / هیچ نگرفتیم از ایشان اعتبار
ای که وقتی نطفه بودی بی‌خبر / وقت دیگر طفل بودی شیرخوار
مدتی بالا گرفتی تا بلوغ / سرو بالایی شدی سیمین عذار
همچنین تا مرد نام‌آور شدی / فارس میدان و صید و کارزار
آنچه دیدی بر قرار خود نماند / واین چه بینی هم نماند بر قرار
دیر و زود این شکل و شخص نازنین / خاک خواهد بودن و خاکش غبار
گل بخواهد چید بی‌شک باغبان / ور نچیند خود فروریزد ز بار
این همه هیچ است چون می‌بگذرد / تخت و بخت و امر و نهی و گیر و دار
نام نیکو گر بماند ز آدمی / به کزو ماند سرای زرنگار
باید سالیانی می‌گذشت تا آرمان و آرزوهای پیشرفت اجتماعی از نو جان بگیرد. از آنجا که شوق به پیشرفت همان عاملی بود که علاقه به تکامل را نیز برمی‌انگیخت، در سالهای آغازین سده نوزدهم، نظریه فرگشت هنوز به ریشخند گرفته می‌شد. نه به این دلیل که اندیشهٔ ضد مسیحی قلمداد می‌شد؛ بلکه به این خاطر که آن را پدیده‌ای جانبی سوار بر مرامی بس ناپسند (پیشرفت) در نظر می‌گرفتند.
(شکل ۳-۲) ژرژ کوویه (۱۷۶۹-۱۸۳۲/ حدود ۱۱۴۸- ۱۲۱۱ هـ.ش.)
هیچ کس بیش از همکار فرانسوی لامارک، ژرژ کوویه با فرگشت سر ناسازگاری نداشت. وی به خاطر کالبدشکافی‌های درخشانی که برای مقایسه و سنجش گونه‌های جانوری جورواجور انجام داد، به درستی پدر کالبدشناسی مقایسه‌ای شناخته می‌شود و به دلایل گوناگون که نخستینش تجربی است با تکامل میانه خوبی نداشت.
ناپلئون گروه‌هایی را به سرزمین‌های فرامرزی به ویژه مصر فرستاد و این گروهها، مجموعه‌های جانوری پرشماری به پاریس آوردند. این مجموعه‌ها، شامل جانورانی مومیایی می‌شد که سده‌ها پیش مرده بودند. هنگامی که کوویه کالبد مومیایی‌‌ها را شکافت، دریافت که از گونه‌هایی‌اند که هنوز زیست می‌کنند و از این واقعیت به این برآیند رسید که هیچ گواهی بر تغییرات پیوسته و پیاپی وجود ندارد.
کوویر همچنین به دلایل عقیدتی با تکامل ناهمداستان بود. وی یکی از دولتمردان فرانسه شده بود و به خاطر جاه و جایگاهش عمیقا با تغییرات بنیادین می‌ستیزید و به سالهای انقلاب فرانسه با ترس و هراس می‌نگریست. وی می‌گفت: از آن جا که پیشرفت به انقلابی خونین انجامید، باید پدیده‌ای نادرست و ناپسند قلمداد گردد و به همین ترتیب فرگشت؛ زیرا فرگشت نیز اندیشه‌ای پیشرفت‌باورانه است. به هر حال کوویر به دلیل پایبندی استوارش به سازگاری (در معنای سرشت طراحی‌مانند جانداران) هیچ با تکامل نمی‌ساخت. او آثار ارسطو را موشکافانه خوانده و در آلمان، جایی که خود را زیر نفوذ اندیشه کانت حس می‌کرد، دانش آموخته بود. وی به هیچ وجه نمی‌توانست پذیرفت که قانون کور به سازگاری یا به اصطلاح خودش «وضع موجود»[3] بینجامد. از دید وی وضع موجود از تغییرات پیوسته و شایان تکاملی پیش‌گیری می‌کرد.
بریتانیا / انگلستان
کوویر این نظریه‌پردازی‌ها را عمدتا در دهه دوم قرن نوزدهم مطرح کرد و تا زمانی که چالز داروین به نشر آثارش دست نیازیده بود، دیدگاه‌های کوویر برای بسیاری قطعی به شمار می‌رفتند. اندیشه‌های کوویر در بریتانیای بزرگ بیشتر در سطح علمی و کمتر در سطحی که ما آن را روش علمی می‌نامیم تأثیرگذار بود. با وجود اینکه وی پروتستان بود و به گمان، بس بیش از کاتولیک‌ها افکارش را بر انجیل استوار می‌کرد به سختی با آمیختن دانش و دین سر ناسازگاری داشت؛ امّا بریتانیایی‌ها چنین باوری نداشتند. با اینکه پیش از دهه ۱۸۲۰ (حدود ۱۱۹۹ هـ.ش.) هیچ یک از دانشمندان و دانشوران پرمایه، خرمقدس، خشک‌مغز و ظاهربین[4] نبودند؛ امّا همه شورمندانه می‌خواستند برای خاستگاه علمی زیندگان و آنچه را در کتاب مقدس خوانده بودند، همخوانی نزدیکی بتراشند. ایشان تا آن زمان دستگیرشان شده بود که زمین از ۶۰۰۰ سالی که عهد عتیق از آن سخن می‌گفت، بسیار دیر‌سال‌تر و پیرتر است؛ ولی به استواری به معجزه باور داشتند و این باور را با دیدگاه کوویر که زمین در گذشته خود دگردیسی‌های شدید و ناگهانی را از سر گذرانده (فاجعه باوری) می‌آمیختند تا به تصویری رضایت‌بخش از خاستگاه زیندگان برسند و می‌پنداشتند این تصویر، تحلیل جدیدی از داده‌های نوی به سرعت روبه رشد سنگواره‌ها ارائه می‌دهد که با کنشگری و آفرینشگری بی‌گسست خدای مسیحی سر همسازی دارد.
البته دانشمندان بریتانیایی بیشتر به خواست ایزدی (سرنوشت) پایبند بودند تا به پیشرفت. به هر حال تا دهه ۱۸۳۰ (حدود 1209هـ.ش.) ترس و هراس از انقلاب فرانسه داشت در اندیشه مردم رنگ‌باختن می‌گرفت. در همان زمان آنک که زمان درازی از جنگ‌های ناپلئونی گذشته بود، صنعت و کارخانه، تندرآسا، رو به شکوفایی نهاده و در پیاش فکر پیشرفت نیز همچون مفهوم تکامل بار دیگر شکفتن گرفته بود. به ویژه در سال ۱۸۴۴(حدود 1223هـ.ش.) ناشری اسکاتلندی از رابرت چمبرز که به طور ناشناس قلم می‌زد، کتابچه‌ای فرگشتی بیرون داد که گمانه‌زنی‌های گستاخانه آن، به سرعت نویسنده را در همه جا بدنام و رسوا کرد. چمبرز در « آثار تاریخ طبیعی آفرینش»ش هیچ نکته و مسئله‌ای را از قلم نمی‌انداخت. وی نخست به زادآوری خودبه خودی و خودزا می‌پرداخت – چمبرز می‌گفت برفک‌هایی که به خاطر هوای سرد بر روی شیشه پنجره‌ها می‌نشینند، میتوانند به طور طبیعی تبدیل به جلبک زنده شوند. – او گمان می‌برد زیندگان ابتدایی به طور گزیر‌ناپذیری به زیندگان پیچیده تکامل می‌یابند؛ نیز از یاخته به انسان و از منی به بریتانیایی. وی نیمچه آگاهی‌ای از سنگواره‌ها داشت که به احتمال زیاد مبتنی بر بدفهمی‌اش از اندیشه‌های لامارک بود؛ همچنین درکی به همان اندازه سرسری از دانش در حال پیشرفت جنین‌شناسی در آلمان. با ترکیب این دو بدفهمی، پیشرفت فرارونده‌ای را در همه جا می‌دید، در جامعه، در فرد و در گروه. چنانکه در سال ۱۸۴۶ ( حدود 1225هـ.ش.) نوشت:
فرایند پیش‌رونده‌ای به‌سان شکل‌گیری جنین را می‌توان در سرشت بشری چه به صورت فردی چه به صورت گروه‌های بزرگ بشری ردیابی کرد. آنک همه این‌ها با آنچه ما از پیشرفت جانداران دیده‌ایم، سازگار و همخوان است. پیشرفت جانداران دقیقا مانند حرکت عقربه دقیقه‌شمار ساعت است. حرکت عقربه دقیقه‌شمار سبب حرکت عقربه ساعت‌شمار می‌شود و عقربه ساعت‌شمار نمادی است از دگردیسی گونه‌ای به گونه‌ای دیگر.
با آگاهی‌ای که از تغییر گونه‌ای به گونه دیگر در دست داریم، امکان پس‌روی کلی و قطعی از برترین گونه به گونه پست‌تر به سختی پذیرفتنی است؛ امّا حرکت رو به جلو بسیار محتمل به نظر می‌رسد.
(شکل ۴-۲) در کتاب «آثار» به قلم رابرت چمبرز (۱۸۰۲-۱۸۷۱ / حدود ۱۱۸۱-1250هـ.ش.) طرحی کنار رخنگاره وی هست که گویا شکل‌گیری جنین را نشان می‌دهد و اینکه چطور گسترش آن می‌تواند به پیدایش زیندگان پیچیده‌تر بینجامد.
شگفت‌آور نیست که ابردانشمندان بریتانیا نظریه‌های چمبرز را بُرّا و گمان‌زدا رد کردند؛ به ویژه استاد پیشین زمین‌شناسی داروین در کمبریج، آدام سِجوِیک که از این نظرات برآشفت و گفت: فقط زنان میتوانند این نگره‌های چرند را پیش بکشند. سپس همین را نیز رد کرد و گفت: حتّا زنان هم نمی‌توانند این اندازه پست بیندیشند! با این حال با وجود همه مخالفت‌های ابردانشمندان، روشن است که بسیاری از شهروندان بریتانیا، آمریکا و دیگر سرزمین‌ها از گمانه‌زنی‌های چمبرز طرفداری می‌کردند. برای نمونه یکی از برجسته‌ترین این افراد آلفرد تنیسون سخنسالار بود. وی در سوگ آرتور هالم، دوست جوانمرگش شعر درازآهنگی را به نام «به یاد آرتور هالم» سرود. تنیسون در آغاز شعر، به خاطر پیام پوچآمیز «بنیان‌های زمین‌شناسی» لایل احساس دلسردی و ناامیدی کرد. به نظر تنیسون پیام کتاب لایل اینچنین بود: جانداران و زیندگان، پوچ و بیهدف فقط به زیست و زا می‌پردازند. با هم چند خط از شعر «به یاد …» را می‌خوانیم.
آیا خدا و طبیعت با هم سر ستیز دارند،
که طبیعت چنین کابوسهای شیطانی را به وام‌مان داده است.
چقدر طبیعت نگاهبان گونهها به نظر می‌رسد!
و چقدر به زیست افراد بیتوجه است …
چقدر پاسدار گونه‌هاست! ولی نه.
از دهان صخره پرشیب و سنگ کانی
طبیعت بانگ سر می‌دهد؛ هزاران گونه به فنا رفته‌اند.
من چیزی را ارج نمی‌نهم؛ همه باید به فنا روند.
ستیزند آیا خدا و جهان / که کابوس باشد مرا نورهان
همی این جهان بی خلان نگهبان ماست / ولی نیست آری توانکار ماست
از دید تنیسون همه پدیدهها هیچ و پوچ‌اند: زیرا «که دندان و چنگال خونین دهر / بکشته است بس نازنینان به قهر» – شعر تنیسون، خاستگاه این گزین‌گویه است. در نظر او نه فقط اعضای جامعهها، فناپذیرانی بیهدف و بیهودهجوی‌اند، بلکه حتا جامعهها و گونهها نیز پوچ‌پوی‌اند. ما معمولاً با درد و رنج دیده به جهان می‌گشاییم، دردآگین و رنجبر در این هیچستان زیست می‌کنیم، سپس ناخوش و رنج‌کش رخت برمی‌بندیم. چرخه پایان‌ناپذیر لایلی فقط همین است و بس.
تنیسون کتاب چمبرز را خواند و به ویژه اندیشه‌هایش را الهام‌بخش یافت، حتا تا آنجا پیش رفت که گفت: شاید رشد تکاملی دوست درگذشته‌‌اش از دیگر جانداران پیش افتاده و وی زودتر از موعد به جهان آمده باشد؛ چنانکه در شعر «یادبود»ش می‌نویسد:
روحی از ازل بیکران سر می‌رسد
و وجودش را در مرزها محدود می‌کند
و از مراحل پست زیست می‌گذرد
و به آدمی می رسد: زاده می‌شود و می‌اندیشد
کار می‌کند و مهر می‌ورزد، یک مرحله جلو‌تر
میان ما و نژاد برتر …
از آن جا که فرزانه‌ای که با ما همگام بود
روی این سیاره، گونه نژاده‌ای بود.
زودتر از موعد زاده شد.
آن دوست من که هماکنون هم‌آغوش خداست.
ممکن است شما این شعر را کمی دور از ذهن احساس کنید: ولی به یاد داشته باشید که همروزگاران تنیسون از جمله ملکه ویکوریا، این پیام را بسیار الهام‌بخش می‌شمردند.
از سوی دیگر داروین پیش از دهه ۱۸۵۰ (حدود 1229هـ.ش.) دور از مردم، در روستای داون هنوز سرگرم نظریهپردازهایش بود. با اینکه نظریه فرگشت داشت به خوبی اسم و رسمی به دست می‌آورد، امّا هنوز بسیار بحث‌برانگیز و جنجالی بود و به هیچ روی ابردانشمندان زمان، آن را دانش به شمار نمی‌آوردند. در آن روزگار تکامل در حقیقت، وجه دیگر پیشرفت فرهنگی – اجتماعی قلمداد می‌شد و بر خلاف رشته‌های کاملاً پذیرفته شده همچون فیزیک و شیمی به جای اینکه دانش راستین قلمداد گردد، دانش‌نما به شمار می‌آمد. این وضعیتی بود که نورسیده‌ای در رشته زیستشناسی به نام هربرت اسپنسر به آن دامن هم می‌زد. وی همچون داروین، انگلیسی بود؛ امّا [بر خلاف داروین] از لایه‌های بسیار پایین قشر متوسط جامعه. پیشه دولتی نداشت و به هیچ وجه از درگیری با دانشمندان روزگارش سر برنمی‌تافت. وی به استواری و به طور کامل به جهانبینی تکاملی باور داشت و به گستردگی به طرفداری از تکامل دست به قلم شده بود. جای شگفتی است که وقتی اسپنسر به نظریه انتخاب طبیعی رسید؛ به طور تناقض‌آمیزی، آن را به خاطر نظریه‌ای پیش پا افتاده رد کرد. در نظر او علت اساسی تغییرات تکاملی، فرایند لامارکی یا همان وراثت ویژگی‌های اندوخته بود. در واقع اسپنسر بسیار همسان اراسموس داروین در پنجاه سال پیش، بیشتر به جهانبینی خودش توجه داشت تا به واقعیتها و علت‌ها. در نظر او چه در فرهنگ چه در جهان جانداران، حرکت رو به بالا و فرارونده، باید دیده می‌شد نه علت آنها و واقعیتها؛ چُونانکه در کتابش « پیشرفت: قانون و علت آن» می‌نویسد:
آنک ما در وهله نخست پیشنهاد می‌کنیم که نشان دهیم قانون پیشرفت در جهان جانداران قانون همه پیشرفت‌ها ست. چه در دگردیسی زمین چه زیست زمین چه جامعه چه دولت چه صنایع چه بازرگانی چه زبان، ادب، علوم و هنر، تکامل از ساده به پیچیده از طریق تمایزهای متوالی وجود دارد. خواهیم دید که از نخستین تغییرات کیهانی قابل ردیابی تا آخرین دستاوردهای تمدن، تحول از همگن به ناهمگن سرشت پیشرفت را می‌سازد.
(شکل ۵-۲) اگر هربرت اسپنسر (۱۸۲۰-۱۹۰۳ / حدود ۱۱۹۹-1282هـ.ش.) در نیمه دوم سده بیستم، بیش از چالز داروین سرشناس نبود، هم‌اندازه او بود؛ ولی در سده بیستم آوازه‌اش مانند یخ در آفتاب مرداد آب شد. داروین در زیستنامه خودنوشتش که ظاهراً برای خانواده‌‌اش نگاشته است، پُر نمی‌ستایدش.
از دید اسپنسر همه چیز از این قانون پیروی می‌کند: انسان در مقایسه با جانوران، پیچیده‌تر یا ناهمگن‌تر است؛ در سنجش با بومیان بدوی، فرنگیان پیچیده‌تر و ناهمگن‌ترند؛ و نسبت به همه زبان‌ها، انگلیسی از همه پیچیده‌تر و ناهمگن‌تر است.
دیدیم که وقتی داروین کتاب«خاستگاه گونهها» را در سال ۱۸۵۹ (حدود 1238هـ.ش.) به چاپ رسانید، راه تازه‌ای را نگشود – زیرا نظریه‌پردازی‌های تکاملی از حدود ۱۵۰ سال پیش در کش و قوس بودند. با اینکه توده مردم تکامل را نمی‌پذیرفتند، ولی تا اواسط سده نوزدهم به خوبی شناخته و درباره آن بحث شده بود. البته اینکه همگان این نظریه را به استواری تأیید نمیکردند؛ نه به این دلیل بود که ضد دین می‌شمردندش، البته روشن است که از این لحاظ تنش‌هایی وجود داشت.- کمتر به خاطر ناسازی با نص انجیل و بیشتر به این خاطر بود که تهدیدی برای مفهوم خواست ایزدی (سرنوشت) به شمار می‌رفت. – بلکه به این خاطر بود که این نظریه را با طرز تفکری بحث‌انگیز [یعنی پیشرفت] مرتبط می‌دانستند.
برای پیشبرد نظریه فرگشت نیاز به دانش‌پژوه معتبری بود تا تبیین قانع کننده‌ای از فرگشت و علت‌هایش فراپیش بدارد. این دقیقا همان کنکاشی است که داروین در اثر ارزشمندش، « درباره خاستگاه گونهها» انجام داد. در فصل بعدی خواهیم دید چه‌سان این کتاب به نگارش درآمد.
[1] فرانکلین یکی از پدران بنیان‌گذار ایالات متحده آمریکا به شمار می رود.
[2] دوره کشتار: دوره ای از انقلاب فرانسه است که در آن انقلابگران دست به کشت و کشتارهای ددمنشانه و گسترده زدند.
[3] ؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟
[4] ظاهربینان و اخباریان کسانی‌اند که به خردورزی باور ندارند و ظاهر کتاب مقدس را هر چه باشد میپذیرند. برای نمونه داستان آدم و حوا را داستانی تمثیلی نمی‌شمارند و آن را رویدادی واقعی می‌انگارند.