عربی (2) انسانی

فهرست

نشانی فیلمهای سعید جعفری در آپارات

https://www.aparat.com/jafarisaeed

پیشگفتار

سخنی با دبيران، گروه های آموزشی، مديران مدارس و اوليای دانش آموزان

شايسته است که دبير عربی برای تدریس این کتاب:

 1- کتاب های عربی پايه های هفتم تا یازدهم را تدريس، يا مطالعه کرده باشد.

 2- دورۀ آموزشی توجيهی ضمن خدمت اين کتاب را گذرانده باشد.

 3- کتاب معلّم را با دقت کافی بررسی کرده باشد.

خداوند را سپاسگزاريم که به ما توفیق داد تا با نگارش آخرين کتاب عربی، زبان قرآن (2) رشته ادبيّات و علوم انسانی به جوانان كشور عزیزمان خدمتی فرهنگی ارائه کنيم.

رویكرد «برنامۀ درسی عربی» بر اساس «برنامۀ درسی ملّی» اين است:

«پرورش مهارت های زبانی به منظور تقويت فهم قرآن و متون دينی و کمک به زبان و ادبيات فارسی»

شيوۀ تأليف کتاب های عربی هفتم تا یازدهم متن محوری است. انتظار می رود دانش آموز پايۀ یازدهم رشته ادبيّات و علوم انسانی بتواند در پايان سال تحصيلی، متون و آیات آسان قرآن، حديث و نيز ترکيبات و عبارات عربی متون نظم و نثر فارسی را در حد ساختارهای خوانده شده، درست بخواند و معنای آنها را بفهمد و ترجمه کند.

همه کتاب های درسی با توجّه به مصوبات اسناد بالادستی «برنامۀ درسی ملّی» و «راهنمای برنامۀ درسی» نوشته شده است. برنامۀ درسی ملّی، مهم ترين سند تألیف کتب درسی است. راهنمای برنامۀ درسی عربی نيز نقشۀ راه تأليف تمام کتاب های درسی عربی است.

کلمات کتاب های عربی هفتم تا یازدهم، پرکاربردترين واژگان زبان عربی است که در قرآن، حديث، روايات و زبان و ادبيات فارسی بسيار به کار رفته است. در اين کتاب 300 کلمۀ پرکاربرد جديد به کار رفته و افزون بر آن، نزدیک به 1200 واژه کتاب های عربی هفتم تا دهم نیز در کتاب یازدهم تکرار شده است؛ پس در واقع هدف، آموزش حدود  1500 واژۀ پربسامد زبان عربی است. حدود  550 واژه از  850 واژۀ سه کتاب دورۀ اول متوسطه کاربرد قرآنی داشتند. در دورۀ دوم متوسطه نيز چنين است.

هدف اصلی، فهم متون عربی به ويژه قرآن کريم و نيز متون دینی همانند احاديث، دعاها و متون ادب فارسی آميخته با واژگان عربی است.

از آنجا که يکی از چهار مهارت زبانی «سخن گفتن» است و به استناد برنامۀ درسی ملّی، مکالمات کوتاهی در کتاب گنجانده شده است؛ مکالمه بستری مناسب برای آموزش هر زبانی است و کلاس درس را جذّاب، شاداب، پر تحرک و فعّال می سازد؛ ولی هدف اصلی برنامۀ درسی عربی نيست.

مهم ترین تأکيدات دربارۀ شیوۀ تدریس و ارزش‌یابی كتاب:

 1- دانش آموز پايۀ یازدهم با اين ساختارها آشنا شده است:

◙ فعل های ماضی، مضارع، امر، نهی، نفی، مستقبل، معادل ماضی استمراری، ترکيب اضافی و وصفی برای ترجمۀ صفت مؤخر در ترکيب هايی مثل «أَخوکُنّ الصغيرُ»، هدف آموزش ترکيب وصفی و اضافی نیست؛ بلکه هدف در عربی پايۀ نهم اين بود که دانش آموز بتواند ترکيب هايی مانند «أَخي الْعزيز» را داخل جمله (نه بيرون از جمله) ترجمه کند.

◙ اسم اشاره، کلمات پرسشی، و ساعت خوانی.

◙ وزن و ريشۀ کلمات (در بخش وزن و حروف اصلی نيز با چند وزن معروف آشنا شده است.)

◙ عددهای اصلی «يک تا صد» و ترتيبی «يکم تا بيستم» آموزش داده شده و به برخی ويژگی های معدود نیز اشاره شده است؛ مانند جمع و مضاف اليه بودن معدود سه تا ده؛ مفرد بودن معدود يازده تا نود و نه. در معرّفی عدد معطوف، ویژگی و اِعراب معدود آن مد نظر نیست و فرق أربعون و أربعين در درس ششم پايۀ دهم بیان شده است.

◙ تشخيص محلّ اعرابی (فاعل، مفعول، مبتدا، خبر، صفت، مضافٌ اليه، جار و مجرور) و تشخيص اِعراب اسم های معرب اهداف است.

◙ تشخيص و ترجمۀ فعل مجهول و تشخيص نايب فاعل در حالت اسم ظاهر، نون وقايه، تشخيص معرب و مبنی در حد آموخته های کتاب (نه در حالت پيشرفته).

◙ در این کتاب، تشخیص نوع و صيغۀ فعل مانند، «ماضی مفرد مذکر غایب» از اهداف آموزشی است؛ به عنوان مثال، دانش آموز بايد یاد بگیرد که «تَخرّجتُم» فعل ماضی جمع مذکّر مخاطب است، تا بتواند مضارع، امر و مصدر آن را بشناسد و درست ترجمه کند؛ البتّه اگر فعل «مفرد مذکّر غایب» را برای کمک به شناخت فعل و ترجمۀ آن حفظ کند، اشکالی ندارد. اما صرف چهارده صیغۀ اين افعال به روش متعارف از اهداف نيست؛ بلکه هدف شناخت و ترجمۀ آنها در جمله است. معلّم نیز می تواند برای آموزش ابواب از وزن آنها استفاده کند. (اِستَفعلَ، يَستَفعلُ، اِستَفعلْ، اِستفعال).

دانش آموز بايد «تُم» را در «فَعلْـتُم» بشناسد و اين فعل ها را به دنبال آن درست ترجمه کند: خَرَجتُم، تَخرّجتُم، أَخرَجتُم، اِستَخرَجتُم.

◙ آموزش معانی ابواب ثلاثی مزيد هدف نيست. زيرا متنوع و گسترده اند و در یک ضابطه قرار نـمی گیرند؛ مثلاً ّ اگر بگوییم باب افعال اغلب برای متعدی ساختن فعل لازم است، با افعال بسياری روبه رو می شویم که با بودن آنها به این باب، نتیجۀ معکوس می دهند؛ مانند عرَضَ، يعنی عرضه کرد که متعدی است؛ و أَعرض، يعنی روی گردان شد که فعل لازم است. أَسرَعَ: شتافت، أَفْلَحَ: رستگار شد، أَقْبَلَ: جلو آمد، و … .

◙ در همۀ کتاب آموخته های پيشين تکرار شده است، تا با گذر زمان، کم کم اين آموخته ها ملکۀ ذهن فراگير شود.

2- کتاب عربی زبان قرآن پايۀ یازدهم در هفت درس تنظیم شده است. هر درس  را می توان در سه جلسۀ آموزشی تدريس کرد. تعداد تمرينات هر درس، حداکثر شش مجموعه تمرين است.

3- متن درس اول با عنوان مواعظ قَيِّمة آراسته به آيات 17 تا 19سورۀ لقمان است. اندرزهای لقمان حکيم به فرزندش که برای جوانان اين مرز و بوم ارزشمند است و دل و جان آنان را صفا می بخشد. قواعد درس اول شناخت اسم تفضيل و اسم مکان است.

4- موضوع متن درس دوم آرايۀ ادبی تلميع است. دو ملمع از سروده های حافظ لسان الغيب و شيخ اجلّ سعدی در درس آمده است. هدف اين است که در کنار خواندن متون منظوم دلنشين، دانش آموز را با اين حقيقت رو به رو سازيم که زبان و ادبيات فارسی و عربی پيوندی ناگسستنی دارند و سرايندگان شيرين سخن ايرانی، زبان عربی را به عنوان زبان فرهنگ و تمدن اسلامی می شناختند؛ از اين رو، در سروده های پارسی از عبارت های عربی بهره می بردند و اين نشانگر علاقه و توانـمندی آنان در تسلّط به زبان عربی است.

5- موضوع متن درس سوم گفتی های آفرينش خداوند است. انديشيدن در آفريده های خدا، در رهنمودهای بزرگان دين همواره تأکيد شده، با توجه به سن پرجوش و خروش جوانی دانستنی هايی شنيدنی در متن آمده است که موجب ايجاد علاقه و انگيزه نسبت به درس می شود. متن «مطر السمك» و ﴿هذا خلق الله﴾ در پايۀ دهم نشان داد که دانش آموزان چنين متونی را دوست دارند و از سوی ديگر در روايات دينی ما به تفکر در آيات خدا بسيار سفارش شده است.

قواعد این درس دربارۀ اسلوب شرط است. دانش آموز با نحوۀ ترجمۀ ادوات شرط «مَن، ما، إن و إذا» آشنا می شود. فعل شرط و جواب آن را تشخيص می دهد. اما آموزش جزم از اهداف نيست.

6- متن درس چهارم دربارۀ دربارۀ تأثير زبان فارسی در عربی است. موضوعی که برای بيشتر دانش آموزان و دبيران جالب بوده است و در نظرسنجی ها خواستار چنين متنی در کتاب درسی بودند. بخشی در ادامۀ متن درس آمده است که تنها برای مطالعه است و از آن سؤال امتحانی طرح نـمی شود. کتاب های بسياری دربارۀ معربات فارسی نگاشته شده است، از آن جمله:

مُعجَم المُعرّبات الفارسیة مُنذُ بَواکیر العَصر الحاضِر. محمد التّونجي. مکتبة لبنان ناشرون.

ریشه یابی واژه ها در قرآن. جلال الدین السیوطي (برگردان محمدجعفر اسلامی.) شرکت سهامی انتشار.

واژه های دخیل در قرآن مجید. آرتور جفری (برگردان فریدون بدره ای.) توس.

المُهذّب فی ما وقعَ فِی القرآن مِنَ المُعرّب. جلال الدین السّیوطي. مکتبة مِشکاة الإسلامیة.

قواعد درس چهارم، دو بخش است: بخش اول دربارۀ ترجمۀ درست اسم معرفه و نکره می باشد که به دو نوع معرفه، یعنی معرفه به «ال» و «اسم علَم» پرداخته است.

بخش دوم دربارۀ ترجمۀ فعل مضارع همراه حروف پرکاربرد «أَن، لَن، کَي، لِکي، لِـ ، حتَّی» است. در این بخش، آموزشِ اعراب اصلی و فرعی و اعراب فعل مضارعِ منصوب، هدف نيست.

7- موضوع متن درس پنجم داستانی در ستايش راستگويی است. در متن درس، داستان کوتاهی ذکر شده است. اين داستان برای دانش آموزان دلپسند و آراسته به سخنان بزرگان دين است. اندرز مستقيم کمتر تأثير دارد. شيوۀ غير مستقيم به باور کارشناسان مؤثّرتر است.

دانش آموز در قواعد درس پنجم با معادل  هايی از ماضی استمراری، ماضی بعيد و مضارع التزامی آشنا می شود.

8- متن درس ششم، اشاره به يک داستان تاريخی است. داستان دختر حاتم طائی به نام سفّانه که با ديدن رفتار والای پيامبر اسلام جذب اسلام می شود. دانش آموز با خواندن اين داستان با حقايقی زيبا و افتخار آفرين در تاريخ اسلام آشنا می شود.

قواعد درس ششم، دربارۀ معانی حروف «لَم، لِـ و لا» است. هدف اين است که دانش آموز فعل هايی مانند «لَم يَسمَع» را در جمله بشناسد، درست بخواند و درست ترجمه کند. آموزش جزم فعل مضارع و اعراب اصلی و فرعی از اهداف نيست. دانش آموز اين رشته، فقط دو ساعت در هفته درس عربی دارد؛ لذا امر تدريس با توجه به زمان محدود صورت می گيرد.

9- متن درس هفتم، دربارۀ اميد به زندگی است. گاهی برخی به دلايلی دچار نااميدی می شوند. خواندن زندگی نامۀ بزرگانی چون سکاکی، فارابی، آذريزدی و انيشتين و کسانی که با وجود معلوليّت، نااميد نشدند و چنین کسانی ثابت کردند که «معلوليّت، محدوديّت نيست». موجب تقويت روحيّۀ خواننده شده و در نگرش و انديشۀ فرد تأثير گذار است.

قواعد درس هفتم، کاربرد فعل های ناقص «کانَ، صار، لَيس، أَصبَح» در زبان عربی است. دانش آموز با معانی مختلف اين کلمات آشنا می شود. تشخيص اسم و خبر اين افعال نيز آموزش داده شده است. اما تشخيص اسم فقط در حالت اسم ظاهر است و تشخيص اسم افعال ناقصه در حالت ضمير هدف نيست.

10- نيازی به ارائۀ جزوۀ مکمل قواعد به دانش‌آموز نيست. آنچه دانش‌آموز نياز داشته در کتاب آمده است يا سال  بعد خواهد آمد. قواعد کتاب به صورت خودآموز نوشته شده است.

 11- یکی از دانش‌آموزی با صدای رسا قواعد را در کلاس بخواند. آن گاه هر جا لازم شد در خلال خواندن سؤالاتی را از ديگران بپرسيم. اين پرسش موجب می شود، دانش  آموزان بيشتر دقّت کنند و در وقت صرفه جويی نمایند. با اتمام قرائت بخش قواعد، از دانش آموزان می خواهیم تا اشکالاتشان را مطرح کنند.

12- تحليل صرفی، تعريب، تشکيل و اِعراب گذاری از اهداف کتاب درسی نيست. کلّ کتاب درسی کاملاً اعراب گذاری شده است، تا دانش آموز دچار مشکل درست خوانی نشود. برای مثال، در بخش تحليل صرفی کافی است که دانش آموز در برخورد به کلمه ای مانند مُحسن تشخيص دهد که اسم فاعل و به معنای نيکوکار است. شايسته است طراحان آزمون، متون و عبارات امتحانی را کاملاً حرکت گذاری کنند.

13- تبديل «مذکر به مؤنث» يا «مخاطب به غير مخاطب» يا «جمع به غير جمع» و بالعکس و موارد مشابه از اهداف کتاب نيست.

معنای کلمات در هر آزمونی در جمله خواسته می شود. در چند تمرين کتاب معنای کلمه بيرون از جمله خواسته شده است؛ جهت تسهيل در آموزش و ارزشيابی شيوۀ طرح آن همراه با يک نمونه ارائه شده است.

14- روخوانی دانش آموز و فعاليت های شفاهی او در طول سال تحصيلی نـمرۀ شفاهی وی را در نمرۀ ميان نوبت تشکيل می دهد.

15- در کتاب جای کافی برای نوشتن ترجمه و حل تـمرين در نظر گرفته شده است تا به دفتر تـمرين نيازی نباشد. تنها متن درس جای کافی برای نوشتن ندارد که با نهادن يک برگه در کتاب، مشکل برطرف می شود.

16- کلمات جدیدی که معنای آنها در پاورقی آمده است در آزمون ها طرح می شوند.

17- از همکاران گرامی خواستاريم تا با رويکرد دفتر تأليف همگام شوند؛ شش کتاب درسی عربی مجموعه ای یکپارچه اند و آموزش برخلاف اهداف درسی به روند آموزش آسیب می زند.

آگاهی از نظریات شما موجب خوشحالی ما می شود؛ می توانيد از طريق وبگاه گروه عربی پيغام بگذاريد.

نشانی وبگاه گروه عربی: www.arabic-dept.talif.sch.ir