کلاس ساکت ساکت است. معلم ادبیات، نظام وفا، مشغول خواندن یک شعر فرانسوی است. نیما با کنجکاوی به دهان معلم چشم دوخته و با تمام وجود در جاذبه های شعر غرق شده است. معلم، خواندن را تمام می کند و با قدم های شمرده پشت میزش می رود و می نشیند. دوست دارد تأثیر شعر را بر شاگردان ببیند. با دقت همه کلاس را از نظر می گذراند و ناگهان نگاهش روی چهره نیما می ماند. برقی در عمق چشم های این نوجوان شهرستانی وجود دارد که همیشه او را به خود جذب می کند؛ اما این بار آن برق بیشتر به چشم می آید.
– خوب علی جان! مثل اینکه حرفی برای گفتن داری؟
نیما ناگهان به خود می آید. هنوز گیج و غرق زیبایی شعر است. با دستپاچکی می گوید: «ها ؟ بله! زیبا بود. گمان کنم شاعر آن ویکتور هوگو باشد!»
دانش زبانی: چشم دوختن: خیره شدن / جاذبه: کشش / جذب کردن: کشیدن / به چشم آمدن: دیده شدن / دستپاچگی: سراسیمگی / دانش ادبی:
– آفرین بر تو پسر با هوش از کجا فهمیدی؟
نیما با غرور ادامه می دهد: «قبلاً آن را خودم ترجمه کرده ام.»
– خوب، که این طور! به هر حال ما همه مشتاقیم ترجمه تو را بشنویم.
نیما برمی خیزد و با دست هایی لرزان کاغذی را پیش رویش می گشاید و شروع به خواندن می کند. ارزشی در صدای او احساس می شود ولی کم کم جای خود را به حرارت و شور و نشاط می دهد. نیما نوشته اش را می خواند و می نشیند.
– آفرین! آفرین! خیلی خوب بود، آقای علی اسفندیاری!
نیما از خجالت سرخ شده است و سر به زیر دارد. کلاس که تمام می شود ، معلم صدایش می زند.
– علی جان تو بمان.
دانش زبانی: غرور: سربلندی / مشتاق: علاقه مند، آرزومند / برخاستن: بلند شدن (بن ماضی: برخاست؛ بن مضارع: برخیز) / گشودن: باز کردن (بن ماضی: گشود؛ بن مضارع: گشا) / نشاط: شادی / خجالت: شرمندگی / دانش ادبی: سر به زیر داشتن: کنایه از شرمنده بودن
معلم کتابی را از کیفش درمی آورد و می گوید: «بگیر، این کتاب را با دقت بخوان. راستی شعر فارسی چطور؟ هیچ مطالعه می کنی؟»
نیما جواب می دهد: «بله، از نظامی زیاد می خوانم.»
معلم با همان لحن گرمش ادامه می دهد: «خیلی عالی است، نظامی در آرایش صحنه های شعرش استاد بی نظیری است. شنیده ام خودت هم شعر می گویی. یادت باشد از شعرهایت حتماً برایم بیاوری. دلم می خواهد سرت را بالا بگیری و با صدای بلند، برایم شعر بخوانی.»
نیما پس از اندکی درنگ، چنین خواند:
نام بعضی نفرات
رزق روحم شده است.
وقت هر دلتنگی
سویشان دارم دست
جرئتم می بخشد
روشنم می دارد.
دانش زبانی: درآوردن: بیرون آوردن / لحن♥: آواز، صدا، ایجاد حالتی در خواندن متن / نظامی: منظور نظامی گنجه ای / بی نظیر: بی مانند (هم آوا؛ نذیر: بیم دهنده) / درنگ: تأخیر / رزق♥: خوراک و روزی، غذا / دلتنگی: / مشتاق: آرزومند / جرئت: دلیری / بخشیدن: دادن / دانش ادبی: لحن گرم: حس آمیزی / نام بعضی نفرات رزق روحم شده است: تشبیه / روشنم می دارد: کنایه از اینکه خوشحال می کند
اسفندیاری، علی (نیما یوشیج) ( ۱۳۳۸ 1276 هـ.ش)
در دهکدهٔ یوش (از روستاهای مازندران) پا به عرصهٔ وجود گذاشت. کودکی او در دامان طبیعت و در میان شبانان گذشت. پس از گذراندن دوران دبستان، برای آموختن زبان فرانسه و ادامهٔ تحصیل وارد مدرسهٔ سن لویی در تهران شد. معلّمی مهربان به نام نظام وفا او را در خط شاعری انداخت. از آثار او میتوان به افسانه؛ ای شب؛ قصه رنگ پریده و … اشاره کرد. نیما با بهره گیری از عناصر طبیعت با بیانی رمزگونه به ترسیم سیمای جامعهٔ خود پرداخته است. از او به عنوان پدر شعر نو یاد میشود.
«نیما»، محمد حسن حسینی، با تغییر و افزایش
نظام وفا (۱۳۴۳ – ۱۲۶۶ هـ.ش)
در شهرستان آران و بیدگل کاشان متولدّ شد و تحصیلاتش را در آنجا به پایان برد. علوم ادبی را تا مرحلهٔ استادی فراگرفت و به تحصیل فلسفه و طب نیز پرداخت. وی سالها در مدارس تهران، زبان و ادبیّات فارسی را تدریس کرد و بر جوانان و علاقه مندان به فرهنگ و ادب تأثیر بسزایی نهاد. وفا که خود شاعر بود در راهنمایی و تشویق نیما نقش مهمّی داشت. محل دفن او در حرم حضرت عبدالعظیم حسنی در شهرری میباشد.
مرواریدی در صدف
پروین از کودکی کوشا و اهل تفکر بود. در یازده سالگی با اشعار فردوسی، نظامی، مولوی و ناصر خسرو آشنا شد. این کودک آرام و با استعداد، با راهنمایی و کمک پدرش، سرودن شعر را آغاز کرد. پدر از پروین، همچون مرواریدی در صدف، با دقت مراقبت می کرد. پدر، گاهی قطعه هایی زیبا از شعرهای عربی، ترکی، فرانسوی و انگلیسی را ترجمه می کرد و پروین را تشویق می کرد تا آنها را به صورت شعر در آورد. گاهی شعری از شاعران قدیم ایران به او می داد تا قافیه هایش را تغییر بدهد و در سرودن شعر تجربه بیندوزد.
پروین اعتصامی اولین شعرهایش را در هفت یا هشت سالگی سروده است. بعضی از این شعرها به اندازه ای زیبا، جالب و پرمعنا هستند که خواننده را به شگفتی وامی دارند. برخی از زیباترین شعرهایش را در نوجوانی و در یازده تا چهارده سالگی سروده است . شعر «ای مرغک» او در دوازده سالگی سروده شده است.
دانش زبانی: کوشا♥: ساعی، تلاشگر / تفکر: اندیشه / استعداد♥: توانایی، قابلیت؛ با استعداد: توانا، باقابلیت / اندوختن: جمع کردن (بن ماضی: اندوخت؛ بن مضارع: اندوز) / شگفتی: تعجب / واداشتن: وادار کردن /دانش ادبی: همچون مرواریدی در صدف: تشبیه (مشبه: پروین / مشبه به: مروارید)
ای مرغک خرد، ز آشیانه / پرواز کن و پریدن آموز
دانش زبانی: مرغک: مرغ کوچک / مرغ: پرنده / آشیانه: لانه / دانش ادبی: مرغک، آشیانه، پرواز، پریدن: تناسب
بازگردانی: ای پرنده کوچک، از لانه ات پرواز کن و پریدن را یاد بگیر.
تا کی حرکات کودکانه / در باغ و چمن چمیدن آموز
دانش زبانی: چمیدن♥: نرم و آهسته و با ناز راه رفتن / دانش ادبی: پرسش انکاری
بازگردانی: تا کی حرکات کودکانه خواهی داشت؟ با پیچ و تاب راه رفتن در باغ و چمن را یاد بگیر.
رام تو نمیشود زمانه / رام از چه شدی، رمیدن آموز
دانش زبانی: رام: فرمانبردار / زمانه: روزگار / رمیدن: رم کردن، نافرمانی کردن / آشیانه: لانه / دانش ادبی: رام تو نمیشود زمانه: استعاره / تکرار: رام / رام از چه شدی: پرسش انکاری / واج آرایی «ر» «م»
بازگردانی: زمانه فرمانبردار تو نمیشود. چرا رام شده ای، نافرمانی و آزادگی را یاد بگیر.
مندیش که دام هست یا نه/ بر مردم چشم، دیدن آموز
دانش زبانی: مندیش♥: نیندیش، اندیشه مکن / دام: تله / مردم: مردمک چشم / دانش ادبی: مردم، چشم، دیدن: تناسب / مردم چشم: مجاز از خود / دام: استعاره از گرفتاری و دشواری
بازگردانی: نترس از اینکه دام و مشکلات هست یا نه. به خودت یاد بده که خوب ببینی.
شو روز به فکر آب و دانه / هنگام شب، آرمیدن آموز
دانش زبانی: شو: باش / آرمیدن♥: آرام گرفتن، آسودگی / دانش ادبی: آب و دانه: مجاز از خوراک
بازگردانی: روز به فکر آب و دانه باش. هنگام شب، آسودگی و آرام گرفتن را بیاموز.
پروین و سروده هایش آنقدر شگفت انگیز بودند که بزرگ ترین شاعران روزگار، او را تحسین و تشویق می کردند. محمد حسین شهریار، شاعر بزرگ روزگار ما، هنگامی که سروده های دورهٔ نوجوانی پروین را می خواند، می گفت:
به راستی که یکی از نوابغ ادب است. میان شاعره ها تا کنون نظیرش نیست.
دانش زبانی: سروده: شعر / شگفت انگیز: تعجب آور / تحسین: لانه / تشویق: شعر / نوابغ♥: ج نابغه، تیزهوشان / نظیر: مانند (هم آوا؛ نذیر: بیم دهنده) / شاعره ♥: شاعر زن / دانش ادبی:
«پروین اعتصامی»، مهناز بهمن، با کاهش و تغییر
اعتصامی، پروین (۱۳۲۰ – ۱۲۸۵ هـ.ش)
پروین فرزند یوسف اعتصام الملک آشتیانی در تبریز متولدّ شد. فارسی و عربی را در دامن خانواده آموخت. سرودن شعر را از هشت سالگی آغاز کرد. نخستین شعرهایش را در مجلّهٔ بهار به چاپ رسانید و مورد تشویق اهل ادب قرار گرفت. از عوامل دیگری که موجب تقویت ذوق و پرورش استعداد شعری پروین شد، رفت و آمد او به محافل ادبی آن روزگار بود. تنها اثر او، دیوان شعری است که بارها چاپ شده است. دیوان او شامل قصاید و قطعات بسیار دل نشین است. بیشتر قطعات خود را به صورت گفت و گو سرود که در اصطلاح ادبی به آن «مناظره» گویند.
سرانجام پروین درسال ۱۳۲۰ بر اثر بیماری حصبه درگذشت. آرامگاه او در شهر قم کنار صحن حضرت معصومه قرار دارد.
شهریار، محمّدحسین (۱۳۶۷ – ۱۲۸۵ هـ.ش)
سیدمحمّدحسین بهجت تبریزی متخلّص به شهریار، شاعر معاصر درسال ۱۲۸۵ شمسی در تبریز به دنیا آمد. شهریار تحصیلات خود را در تبریز و سپس در دارالفنون تهران گذراند و آن گاه وارد دانشکده پزشکی شد امّا پس از چندی، پزشکی را رها کرد و به شعر و شاعری روی آورد. ابتدا بهجت تخلّص (نام شعری شاعر) میکرد ولی بعدها تخلّص شهریار را برگزید.
شهریار به دو زبان فارسی و ترکی (آذری) شعر میسرود. منظومهٔ ترکی او به نام حیدربابایه سلام از زیباترین منظومههای ترکی است. شهریار درسال ۱۳۶۷ در تهران تبریز به خاک سپرده شد.
قبادیانی، ناصرخسرو (۴۸۱ – ۳۹۴ هـ.ق)
از شاعران بزرگ ایران در قرن پنجم است. وی قدرت شعری را یکسره در خدمت اندیشههای دینی و نشر و گسترش تعالیم مذهبی خود درآورد و از مدح و ستایش شاهان خودداری کرد. از آثار او میتوان به سفرنامه، وجه دین، زادالمسافرین، دیوان اشعار و… اشاره کرد.
زندگی حسابی
دکتر محمود حسابی دوران کودکی را با سختی و فقر گذرانده بود، به طوری که یادآوری خاطرات آن روزها ناراحتش می کرد؛ ولی همواره می گفت: مهم این است که در مقابل سختی ها تسلیم نشد. اگر انسان در برابر دشواری ها بایستد، بر آنها چیره می شود، البته باید صبر و طاقت را از دست نداد و هیچ گاه ناسپاسی نکرد.»
دانش زبانی: گذراندن: سپری کردن / چیره: مسلط / ناسپاسی: ناشکری / دانش ادبی: بایستد: کنایه از اینکه مقاومت کند / از دست دادن: کنایه
پروفسور حسابی، هر وقت از خواندن و پژوهش فراغت می یافت، به باغبانی می پرداخت و در زمان مناسب از بیل زدن باغچه و یا خالی کردن آب حوض خانه اش هم پروایی نداشت. استاد حسابی، خود، حافظ قرآن بود و فرزندانش را از کودکی به یادگیری و انجام واجبات دینی تشویق می کرد. حتی آنان را به تلاوت آیات به شیوه صحیح و درک کامل معانی آنها وامی داشت و علاوه بر دانش اندوزی، به یادگیری امور فنی مانند بنایی، جوش کاری و تجاری فرامی خواند و خود نیز برای ساخت برخی از قطعات صنعتی، تا پاسی از شب کار می کرد. او حدود هشت ماه هر روز به یک تراشکاری می رفت و برای ناهار به یک بیسکویت راضی می شد تا بتواند قطعات مورد نظر را بسازد و کشور را از واردات بی نیاز کند. او راه شکوفایی و استقلال کشور را در تلاش و کوشش افراد جامعه می دانست و با علم بدون عمل، مخالف بود.
دانش زبانی: پژوهش ♥: تحقیق، جست و جو / فراغت♥: آسایش، آسودگی / باغچه: باغ کوچک (پسوند «چه» نشانه خردی و کوچکی است؛ مانند: دفترچه، کتابچه)/ پروا ♥: ترس، بیم و هراس / تلاوت: برخواندن / فراخواندن: دعوت کردن / پاس: بخش / راضی: خشنود (هم آوا؛ رازی: اهل ری) / دانش ادبی:
بازگردانی: ای پرنده کوچک، از لانه ات پرواز کن و پریدن را یاد بگیر.
دکتر حسابی به زبان و فرهنگ و ادب فارسی نیز عشق می ورزید و آثار بیشتر بزرگان شعر و ادب را با دقت مطالعه می کرد. دیوان حافظ را به خوبی می خواند و از آن لذت می برد و معتقد بود که یک ایرانی نباید غزل حافظ را غلط بخواند و یا نادرست بفهمد .
دل بستگی استاد به شعر و ادب تا اندازه ای بود که سردر خانه اش را به این بیت سعدیآراسته بود که امروز نوازشگر دیدگان رهگذران و مشتاقان آن استاد است:
دانش زبانی: معتقد: باورمند / دل بستگی: علاقه / سردر: بالای در / آراسته♣: مزیّن شده، زیبا و مرتّب شده / نوازشگر: نوازش کننده / دیده♥: چشم / دانش ادبی: مرغک، آشیانه، پرواز، پریدن: تناسب
حافظ شیرازی، شمس الدّین محمّد (درگذشت ۷۹۲ هـ.ق)
خواجه شمس الدّین محمّد معروف به حافظ شیرازی، شاعر غزل سرای ایران و از بزرگ ترین شاعران جهان، در اوایل قرن هشتم در شیراز دیده به جهان گشود. او نزد دانشمندان عصر به تحصیل پرداخت و در تفسیر و حکمت و ادبیات عرب سرآمد شد و قرآن را با ۱۴ روایت (۱۴ نوع تلاوت) حفظ نمود. او در سال ۷۹۲ ه.ق در شیراز درگذشت. آرامگاه او در باغ حافظیهٔ شیراز قرار دارد.
«به جان زنده دلان، سعدیا که ملک وجود / نیرزد آنکه دلی را ز خود بیازاری»
دانش زبانی: زنده دل: سرزنده و عارف / به جان زنده دلان: حذف به قرینه معنایی (سوگند میخورم) / ملک♥: پادشاهی، سرزمین / نیرزد♥: ارزش ندارد / دانش ادبی: دل: مجاز از انسان
بازگردانی: ای سعدی به جان زنده دلان سوگند میخورم که این جهان این اندازه، ارزش ندارد که انسانی را از خود برنجانی.
پیام: نرنجاندن دیگران
فرزند صالح انقلاب
سعید، هنوز سالهای دبستان را پشت سر نگذاشته بود که با شور و علاقه، مطالعه کتاب های مختلف را شروع کرد. ساعت ها می نشست و تا کتابی را به پایان نمی رساند، رها نمی کرد. در دوره دبیرستان، نمایشنامه «ابوذر» را همراه با دوستانش اجرا کرد. او به پیامبر (ص) و یارانش عشق می ورزید و می کوشید، این شخصیت ها را به هم سنّ و سال هایش بشناساند. هجده ساله بود که معلم هنرستان شد و به دانش آموزانش که شانزده یا هفده ساله بودند، درس می داد. همه او را استاد جوان می خواندند. او و شاگردانش تقریباً همسنّ و سال بودند! جان و دل سعید با صدای دلنواز قرآن، آشنا بود. در خلوت، قرآن زمزمه می کرد و بسیاری از آیات را به حافظه سپرده بود. اگر با او همسفر می شدی در طول راه، تلاوت زیبای قرآن او را می شنیدی ورزش می کرد و به فوتبال علاقه مند بود . همیشه دوست داشت ایران را در همهٔ مسابقات پیروز و سربلند ببیند.
دانش زبانی: شناساندن: معرفی کردن / دلنواز: مایه شادی، دلنشین / خلوت: تنهایی / زمزمه کردن: آهسته خواندن / به حافظه سپردن: از بر کردن / تلاوت: برخواندن / دانش ادبی: پشت سر نگذاشتن: گذراندن
شاگردانش می گویند: «به دو چیز علاقه مند بود، قرائت قرآن و مشاعره. وقتی دیگران در مشاعره می ماندند سعید ادامه میداد. ذهن او لبریز سروده های زیبا بود.»
سال ها در جبهها، دلیرانه شرکت کرد. به رزمندگان روحیه داد و با همه توان از اسلام و ایران دفاع کرد و از آن پس به عنوان پژوهشگری نوآور و علمی، افتخارآفرین شد. دکتر سعید کاظمی آشتیانی، دانشمند بزرگ روزگار ما، در دی ماه ۱۳۸۲چشم از جهان فروبست. مقام معظم رهبری، حضرت آیت الله خامنه ای در وصف این پژوهشگر فداکار فرمودند: «شهید سعید کاظمی آشتیانی در زمینه سلولهای بنیادی پیشآهنگ بودند. وی یکی از فرزندان صالح انقلاب و از رویش های مبارکی بود که آینده درخشان علمی را در کشور خود، نوید می دهند.»
دانش زبانی: قرائت: خواندن / مشاعره♥: مسابقه شعرخوانی / روحیه: امید / توان: قدرت / وصف: توصیف / پژوهشگر: محقق / پیشآهنگ: پیش رو / صالح♥: نیکوکار، درستکار / رویش: روییدن / نوید♥: مژده، خبرخوش / دانش ادبی: چشم از جهان فروبستن: کنایه از مردن
کاظمی آشتیانی، سعید (۱۳۸۴ – ۱۳۴۰ هـ.ش)
در تهران چشم به جهان گشود و پس از تحصیلات ابتدایی و متوسّطه درسال ۱۳۵۹ وارد دانشگاه علوم پزشکی ایران شد، سپس در دانشگاه تربیت مدرّس موفّق به اخذ دکترای رشتهٔ علوم تشریحی گردید. با تدبیر و دوراندیشی و مدیریت عالی این سرباز گمنام در عرصههای علم در سطح بین المللی، کشور جمهوری اسلامی ایران موفقّ به اخذ موفقّیتهای عالی در زمینههای طب، علوم زیستی و… گردید.
خودارزیابی
۱- معلّم، برای تشویق نیما چه کرد؟ – کتابی را به او پیشکش کرد تا آن را بخواند.
۲- دکتر حسابی و دکتر کاظمی آشتیانی چه خصوصیات مشترکی داشتند؟ – هر دو به کتابخوانی دلبستگی داشتند. شعر و ادبیات را دوست داشتند و به قرآن عشق می ورزیدند
3- به نظر شما چرا دکتر حسابی، با «علم بدون عمل» مخالف بود؟ – زیرا دانش بدون عمل هیچی سودی به ما نمی رساند و دانای بدون عمل نه تنها مانند نادان خواهد بود؛ بلکه می تواند بسیار خطرناکتر از نادان باشد.
۴- ………………..
دانش زبانی
◄ ویژگیهای فعل: زمان
به این جملهها توجه و درباره آنها گفت وگو کنید.
ــ دانش آموز، برای قدردانی از معلّم خود، نامه نوشت.
ــ دانش آموز، برای قدردانی از معلّم خود، نامه می نویسد.
ــ دانش آموز، برای قدردانی از معلّم خود، نامه خواهد نوشت.
می دانیم که فعل مهم ترین جزء جمله است. فعل ویژگیهایی دارد که یکی از آنها زمان است. در جمله اول فعل «نوشت» بر زمان گذشته، در جمله دوم فعل «مینویسد» بر زمان حال و در جمله سوم فعل «خواهد نوشت» بر زمان آینده، دلالت دارد. اکنون درباره نمودار زیر، گفت و گو کنید.
■ مهمترین جزء جمله چه نام دارد؟ – فعل
دانش ادبی
◄ قطعه
شعر زیر را، یک بار بخوانید و طرز قرار گرفتن قافیه را در آن مشخص کنید.
چه خوش گفت زالی به فرزند خویش / چو دیدش پلنگ افکن و پیل تن
دانش زبانی: زال: پیر / چو: هنگامی که / خواندن پیل: فیل / دانش ادبی: پلنگ افکن: کنایه از دلیر و زورمند / پیل تن: تشبیه (کسی که تنی بزرگ مانند فیل دارد.)
بازگردانی: پیری به فرزند خودش چه سخن خوبی گفت هنگامی که فرزند را نیرومند و درشت اندام دید.
گر از عهد خردیت یاد آمدی / که بیچاره بودی در آغوش من
دانش زبانی: گر: اگر / عهد: روزگار / خرد: کوچکی، کودکی / یاد آمدی: به یاد می آوردی / بیچاره: درمانده / آغوش: کنار، بغل / دانش ادبی: موقوف المعانی
بازگردانی: اگر روزگار کودکی ات را به یاد می آوردی که درمانده و ناتوان در آغوش من بودی،
نکردی در این روز بر من جفا / که تو شیرمردی و من پیرزن
دانش زبانی: جفا: ستم / دانش ادبی: شیرمردی: تشبیه (مردی که مانند شیر است.)
بازگردانی: در این روز بر من ستم نمی کردی که تو اکنون شیرمردی و من پیرزن ام.
به این نوع شعر «قطعه» میگویند. اکنون به جایگاه قافیه در شعر توجه کنید:
قطعه، شعری است که در آن به پند و اندرز و مسائل اخلاقی و اجتماعی میپردازند و مصراعهای دوم همه بیتهای آن همقافیه هستند.
ــ یکی از راههای تشخیص شکل درست املای کلمهها علاوه بر توجه به معنا، دقت در رسم الخط رایج زبان است؛ مانند: خواهش، بالاخره و …
ــ کلمه فراغ به معنی آسودگی و کلمه فراق به معنی جدایی است. تشخیص درست این دو کلمه در هنگام املا از راه مهارت شنیدن و معنی جمله میسّر است.
میسّر: امکانپذیر
گفت وگو
۱- با راهنمایی معلّم خود دربارهٔ ویژگیهای شعر نیمایی، گفت وگو کنید.۱- شعر نیمایی دارای وزن عروضی است. ۲- طول مصراع ها کوتاه و بلند می شود. ۳- قافیه جای مشخصی ندارد.
۲- دیوان پروین را به کلاس بیاورید و درباره یکی از شعرهای او صحبت کنید. – به اختیار دانش آموزان
فعّالیت های نوشتاری
۱- زمان فعلهای زیر را مشخص کنید.
خواهم رفت: آینده می نویسند: مضارع اخباری (حال) گرفته بودی: ماضی بعید (گذشته)
شنیدیم: ماضی ساده (گذشته) نشسته بودید: ماضی بعید (گذشته) آمدند: ماضی ساده (گذشته)
۲- پیام، قافیه و ردیف را در «قطعه» زیر بنویسید.
بـرزگری پند به فرزند داد / کای پسر این پیشه پس از من تو راست
دانش زبانی: برزگری: کشاورز / پیشه: شغل / را: به معنای «برای» / دانش ادبی: قالب: قطعه
بازگردانی: کشاورزی به فرزندش پند داد که ای پسر این شغل پس از من به تو می رسد.
هر چه کُنی کشت، همان بدروی / کار بد و نیک چو کوه و صداست
دانش زبانی: کشت کردن: کاشتن / درویدن: درو کردن / چو: مانند / دانش ادبی: بد و نیک: تضاد / چو کوه و صداست: تشبیه (مشبه: کار بد و نیک / چو: ادات تشبیه / مشبه به: کوه و صدا)
بازگردانی: هر چه را بکاری، همان را درو می کنی. کار بد و نیک ما مانند کوه و صداست (در کوهپایه اگر فریاد بزنی آوای خودت را می شنوی).
پیام: هر کاری در این جهان انجام دهیم، چه خوب و چه بد پیامد و دستاورد آن را خواهیم دید. / قافیه: راست، صداست / ردیف: ندارد
۳- با توجه به متن درس، جای خالی را با کلمه مناسب پر کنید.
ــ معلّم با همان لحن گرمش ادامه داد: «خیلی عالی است.»
ــ اگر با او همسفر میشدی در طول راه تلاوت زیبای قرآن او را میشنیدی.
۴- در متن زیر غلطهای املایی را پیدا کنید و شکل درست آنها را بنویسید.
■ مهم این است که در مقابل سختیها تصلیم نشد. اگر انسان در برابر دشواریها بایستد، بر آن چیره می شود، البته باید سبر و تاقت را از دست نداد و هیچگاه ناسپاسی نکرد.
■ مهم این است که در مقابل سختیها تسلیم نشد. اگر انسان در برابر دشواریها بایستد، بر آن چیره می شود، البته باید صبر و طاقت را از دست نداد و هیچ گاه ناسپاسی نکرد.
شعرخوانی
گِل و گُل
۱- شبی در محفلی با آه و سوزی / شنیدستم که مرد پارهدوزی
دانش زبانی: محفل♥: مجلس، انجمن / آه و سوز: آه و ناله / شنیدستم ♥: شنیده ام (فعل نیشابوری) / پارهدوز ♥: کسی که کفش تعمیر میکند، پینه دوز / دانش ادبی: قالب: مسمط تضمین / موقوف المعانی
بازگردانی: شبی در انجمنی با آه و سوزی شنیده ام که مرد پینهدوزی
۲- چنین می گفت با پیر عجوزی / گِلی خوش بوی در حمّام روزی
۳- رسید از دست محبوبی به دستم
دانش زبانی: عجوز♥: پیرزن / گِل: منظور گِل سرشور است / محبوب♥: دوستداشتنی، معشوق / دانش ادبی: تکرار: دست
بازگردانی: با پیر بسیار سالخورده ای چنین می گفت که روزی گِلی خوش بوی در حمام از دست انسان دوست داشتنی ای به دستم رسید.
۴- گرفتم آن گل و کردم خمیری / خمیری نرم و نیکو چون حریری
دانش زبانی: نیکو: خوب / چون: مانند / حریر: ابریشم / دانش ادبی: چون حریری: تشبیه
بازگردانی: آن گل را گرفتم و آن را خمیر کردم. خمیری که مانند ابریشم نرم و خوب شد.
۵- معطّر بود و خوب و دلپذیری / «بدو گفتم که مشکی یا عبیری
۶- که از بوی دلاویز تو مستم»
دانش زبانی: معطّر♥: خوشبو / دلپذیر: دلچسب / مشک: گونه ای عطر / عبیر♥: ماده ای خوشبو / دلاویز♥: مطلوب، خوشبو، معطر، خوشایند / مستم: مست هستم / دانش ادبی: تضمین
بازگردانی: خوشبو و خوب و دلچسب بود. «به او گفتم که مشکی یا عبیری؟ زیرا از بوی دلکش تو مست شده ام.
۷- همه گِلهای عالم آزمودم / ندیدم چون تو و عبرت نمودم
دانش زبانی: آزمودن: امتحان کردن (بن ماضی: آزمود؛ بن مضارع: آزما) / چون: مانند / عبرت: پند / عبرت نمودم♥: تعجب کردم، شگفت زده شدم. / تعداد جمله: سه / دانش ادبی:
بازگردانی: همه گِلهای جهان را امتحان کرده ام. مانند تو ندیدم و پند گرفتم.
۸- چو گِل بشنید این گفت و شنودم / «بگفتا من گِلی ناچیز بودم
۹- ولیکن مدتی با گُل نشستم»
دانش زبانی: چو: هنگامی که / گفت و شنود: گفته، گفت و گو / ناچیز: بی ارزش / ولیکن: اما / دانش ادبی: تکرار: گل / نشستن: کنایه از همنشینی و مصاحبت کردن / جانبخشی
بازگردانی: هنگامی که گِل این گفته های من را شنید «بگفت: من گِلی بی ارزش بودم؛ اما مدتی با گُل همنشین شدم.
۱۰- گل اندر زیر پا گسترده پر کرد / مرا با همنشینی مفتخر کرد
دانش زبانی: اندر: در / گسترده پر کرد: پر گسترده کرد (مراد از پر در اینجا گلبرگ است) / مفتخر♥: سربلند / همنشینی: همسخنی، مجالست / دانش ادبی: گل اندر زیر پا گسترده پر کرد: کنایه از اینکه پرورش داد
بازگردانی: گل من را پرورش داد و با همنشینی خودش سرافراز کرد.
۱۱- چو عمرم مدتی با گل گذر کرد / «کمال همنشین در من اثر کرد
۱۲- وگرنه من همان خاکم که هستم»
دانش زبانی: چو: هنگامی که / گذر کرد: گذشت / کمال: کامل بودن / دانش ادبی: ردیف: کرد / پرگستردن: کنایه
بازگردانی: زمانی که زندگانی ام مدتی با گل گذشت، «کمال همنشین در من نیز اثر کرد و گرنه من همان خاکی ام که هستم.
پیام: تأثیر همنشین بر آدمی
ملک الشعرای بهار
ملک الشّعرا بهار (۱۳۳۰ – ۱۲۶۶ هـ.ش)
محمّدتقی بهار در مشهد به دنیا آمد و نزد پدرش، شعر و فنون ادب را آموخت. او شاعر، نویسنده و سیاستمدار بود. شهرت شاعری بهار به قصیدههای استواری است که با توجه به سنت ادبی گذشته سروده است. «سبک شناسی» یکی از آثار مهم است.
این قطعه شعر تضمین شعر زیر از سعدی است.
گلی خوشبوی در حمام روزی / رسید از دست مخدومی به دستم
بدو گفتم که مشکی یا عبیری / که از بوی دلآویز تو مستم
بگفتا من گِلی ناچیز بودم / ولیکن مدتی با گُل نشستم
کمال همنشین در من اثر کرد / وگرنه من همان خاکم که هستم (سعدی)