هر چند چالز داروین انقلابگر بزرگی است – به حقّ فقط چند دانشمند را میتوان یافت که همچون داروین دگرگونی ژرف و شگرفی را در رشته زیست‌شناسی و فرهنگ رقم زده باشند – ولی به هیچ روی، هنجارشکن نبود. روزگاری که بریتانیای بزرگ نیرومندترین کشور جهان به شمار می‌رفت، وی در انگلستان از خانوادهای توانگر و بسیار دارا برخاست.
چالز، چهارمین فرزند از پنج فرزند (دومین پسر از دو پسر) دکتر رابرت داروین در تاریخ ۱۲ ام فوریه ۱۸۰۹ (۲۳ ام بهمن ۱۱۸۷ هـ.خ.) چشم به جهان گشود. پدرش در بخش مرکزی انگلستان، در شهرک شروزبری به پزشکی می‌پرداخت و مادرش «سوزانا» نام داشت. نیای پدری‌‌اش دکتر اراسموس داروین هم پزشک بود هم نوآور. نیای مادری‌‌اش جوزایا وج‌وود شرکت سفالگری وج‌وود را بنیاد نهاد. امروزه هنوز چرخ چینی وج‌وود می‌چرخد؛ امّا کمتر کسی از پیوستگی این شرکت با داروین چیزی می‌داند.
(شکل1-۱) جورج ریچموند حدود سال۱۸۴۰م. (۱۲۱۹ هـ.خ.) این تک‌چهره را از چارلز داروین ساخت. داروین سی ساله بود که به مناسبت جشن عروسی‌اش این آبرنگ کشیده شد. از کیفیت نغز نقاشی و اینکه ریچموند بهترین نگارگر انگلستان به شمار می‌رفت، به این نتیجه می‌رسیم که داروین از خانوادهای بسیار دارا و از لایه متوسط رو به بالای انگلستان برخاسته است.
زیست‌شناس برنای ما هرگز نیازی نداشت که در درازنای زندگانیاش پیشه‌ای بگزیند؛ زیرا پدرش نه فقط پزشک کامیابی بود؛ بلکه سرمایه‌دار باهوشی نیز به شمار می‌رفت. مادرش نیز کاوین هنگفتی به خانه بخت آورده بود. چالز از نقشی که از او انتظار می‌رفت خشنود بود: نقش انگلیسی آبرومندی که حال و وضع‌‌اش از متوسط جامعه بهتر بود.
برای شناخت ژرفتر چالز داروین و دستاورد سترگش، نخست می‌باید به انسان‌هایی که بر او اثر نهاده‌اند، نگاهی بیفکنیم. اگرچه داروین از بسیاری از گذشتگانش بهره‌ها برد؛ ولی نظریه‌‌اش یک‌پارچه نوآیین و بی‌پیشینه است.
پیش از تکامل (فرگشت)
طبعاً پدر چالز، دل‌نگران بود که نکند پسر جوانش تن‌پرور و بیکاره شود، برای همین وقتی هنوز چالز، جوانک نوخاسته‌ای بیش نبود، به رشته پزشکی‌اش سوق داد؛ امّا چالز پس از دو سالی دانشجویی در ادینبرا، پایتخت اسکاتلند دستش آمد، این رشته به دردش نمی‌خورد و نمی‌خواهد پا جای پای پدرش بگذارد و پزشک شود. رابرد، پدر داروین در جستجوی رشته دلخواه پسر و تا حدّی با دلسردی، فرزندش را به سوی کلیسا راند (شاید این موضوع برای ما خنده‌دار باشد؛ زیرا بعدها نظریه فرگشت باعث شد، داروینروباروی آموزه‌های دینی بسیاری از مردم بایستد.). برای اینکه چالز جوان بتواند به روحانیّت مسیحی انگلستان بپیوندد، می‌بایست دانش‌نامه‌ای از دانشگاهی بریتانیایی در دست می‌داشت؛ ازین رو در سال ۱۸۲۸ (حدود ۱۲۰۷ هـ.خ.) در دانشکده مسیحی دانشگاه کمبریج نام‌نویسی کرد.
وی با شادمانی و سرخوشی سه سال دورهٔ کارشناسی را پشت سر گذاشت. رشته اصلی‌‌اش دشوار نبود و وقت کافی داشت تا در رشته زیست‌شناسی نیز کندوکاوهایی انجام دهد. داروین به زیست‌شناسی دلبسته بود و هر روزه نیز دلبستگی‌‌اش بیشتر و بیشتر می‌شد. نودانشمند ما برای نخستین بار، تمام وقت، کاوش‌هایی را در رشته زمین‌شناسی به انجام رسانید. در سال ۱۸۳۱ (حدود ۱۲۱۰ هـ.خ.) به وی پیشنهاد شد که همدم ناخدا شود و با ناو انگلیسی اچ.ام.اس. بیگل ژرفابه‌ها را درنوردد. ناو، زیر فرمان ناخدا رابردت فیتزروی راهی نیمکره جنوبی بود تا از کرانه‌های آمریکای جنوبی نقشه بردارد. ناخدا در پی فرزانه فرهیخته‌ای می‌گشت که ره‌توشه‌اش را خود فراهم آورد و زیر فرمان ناخدا نباشد تا ناخدا بتواند هنگام بیکاری با وی همسخن گردد. داروین دقیقاً درخور این پیشه بود.
دریانوردی کشتی بیگل پنج سالی به درازا کشید. این اقیانوس‌پیما نخست به کناره خاوری آمریکای جنوبی راه کشید؛ از برزیل آغازید؛ سپس کم کم به سرزمین‌های برفی تیئرا دل فوئگو در پایین‌ترین بخش آمریکای جنوبی خرامید. از کناره غربی شیلی امروزی فرارفت و به سوی اقیانوس آرام برگشت. از مجموعه جزیره‌های گالاپاگوس که امروزه از آن کشور اکوادور است نیز دیداری داشت. سپس بیگل به سوی جنوب باختری به طرف نیوزیلند و استرالیا پویید. از آفریقای جنوبی بازدید کرد. به اندازه یک گشت و گذار کوتاه به سوی آمریکای جنوبی واپس نشست و سرانجام در پاییز ۱۸۳۶(حدود ۱۲۱۵ هـ.خ.) به انگلستان بازآمد.
(شکل ۲-۱) ناو اچ. ام. اس. بیگل که داروین پنج سالی را از ۱۸۳۱ تا ۱۸۳۶ (حدود ۱۲۱۰ تا ۱۲۱۵ هـ.خ.) در آن گذراند و با آن سراسر جهان را گشت.
داروین طیّ دریانوردی‌‌اش به سرعت از دوست ناخدا به طبیعت‌شناس کشتی تغییر نقش داد و جُنگی گران‌سنگی از پوست جانوران و پرندگان، گیاهان، سنگ‌ها و سنگواره‌ها گرد آورد. نمونه‌های فرازآورده برای فهرست‌نویسی و رده‌بندی به انگلستان فرستاده شدند. همزمان کاوش‌های چشم‌گیری در زمینه زمین‌شناسی و پژوهش‌های دقیقی درباره گیاهان و جانوران بروبوم‌هایی که از آنها دیدار کرده بود به انجام رسانید. داروین، دریانورد خوبی نبود؛ زیرا با اینکه در درازنای سفر کمتر در کشتی می‌ماند، اغلب سخت دچار دریازدگی می‌گشت. وی در بندرها پیاده می‌شد و همانجا می‌ماند یا در خشکی به گشت و گذار می‌پرداخت؛ سپس بعد از آن که کشتی طیّ رفت و برگشت‌هایی از ساحل نقشه برداشته بود، در جای دیگری از نو به آن می‌پیوست. داروین روزنگاشت‌های دقیقی از این سفر فراهم آورد و در سال ۱۸۳۹ (حدود 1218هـ.خ.) آن را به چاپ رسانید. این کتاب که (در ویراست دوم) «دریانوردی بیگل» نام گرفت سفرنامه ارزنده و موشکافانه‌ای به شمار می‌رود.
طیّ اقیانوس‌پیمایی بیگل، کتاب «بنیان‌های زمین‌شناسی» بزرگترین تأثیر را بر داروین نهاد. این کتاب را به تازگی حقوق‌دان اسکاتلندی، چارلز لایر که به زمین‌شناسی تغییر رشته داده بود (در سال ۱۸۳۰؛ حدود 1209هـ.خ.) نگاشت. داروین جلد نخست کتاب را با خود برد؛ سپس چندی بعد جلد دوم و سوم آن را از انگلستان برایش فرستادند. لایل از نظریه‌ای که بعدها به نام دیدگاه «یکنواخت‌باوری» در زمین‌شناسی شناخته شد، دفاع می‌کرد. وی ادعا کرد که در مدت زمان کافی، نیروهای پایدار و متعارف طبیعی – برف، باران، ته نشست‌ها، گل و لای‌ها، فوران‌های آتشفشانی، زمین‌لرزه یا هر پدیده طبیعی دیگری – می‌توانند همه پدیده‌های گونه‌گون زمین همچون کوه‌ها، دره‌ها، ژرفابه‌ها، رودخانه‌ها، آتشفشان‌ها و بسیاری از پدیده‌های دیگر را شکل دهند و به نیروی‌هایی فراتر از آنچه امروزه کارسازند نیازی نیست. دیدگاه لایل درباره سرگذشت زمین بر داروین اثر نهاد. استادان راهنمایش در کمبریج به ویژه زمین‌شناس آدام سجویک دیدگاهی را می‌پذیرفتند که «فاجعه‌باوری» نام داشت. بر اساس دیدگاه «فاجعه‌باوری» هر از چندگاه رخدادهای سترگی به انجام می‌رسد [و باعث دگردیسی جهان می‌شود؛ مانند توفان نوح]؛ ولی داروین به طرفداری از موضع‌گیری لایل یکسره نظریه «فاجعه‌باوری» را کنار گذاشت.
(شکل ۳-۱) تصویری است برگرفته از دیباچه جلد نخست کتاب «بنیان‌های زمین‌شناسی» چارلز لایر که در سال ۱۸۳۰ (حدود 1209هـ.خ.) راهی بازار شد. ستون‌ها از دو متر و نیمی به بالا دچار فرسایش شده‌اند. این فرسایش‌ها نشان می‌دهند ستون‌ها برپا شده‌اند، سپس آب، زمین را فراگرفته و بخش‌هایی از ستون‌ها به زیر آب فرورفته است. (هیچ فرسایش و خوردگی در بخش‌های زیر آب پدید نیامده است.)؛ سپس زمین بعدها، از زیر آب بیرون آمده و ستون‌ها از زیر آب سر برآورده‌اند. این پدیده‌ها، نظریه زمین‌شناسانه لایل را درباره تاریخ زمین استوار می‌دارد.
در حقیقت نخستین مقاله علمی که داروین نوشت و هنوز به پاس آن نام برآورده بر شالوده همین نظریه لایل استوار است که سطح زمین کمی به‌سان تشک آبی است – همزمان که بخشی فرومی‌نشیند بخش دیگر (شاید به خاطر ته‌نشست گل و لای و آبرفت رودخانه) فرامی‌رود. لایل در کتاب «بنیان‌ها»یش گره اصلی‌ای را که درباره آبسنگ‌های مرجانی بود، نگشود. چرا در دریاهای گرمسیری جزیره‌واره‌های گردی را می‌بینیم که بر دیواره‌هایشان مرجان رُسته است؟ لایل گمان می‌کرد که این مرجان‌ها باید یادگاری از آتشفشان‌های امروزمرده باشند؛ ولی داروین برهان آورد که بسیار نامحتمل به نظر می‌رسد که آتشفشان‌ها تا سطح اقیانوس‌ها بالا آمده و بالاتر نرفته باشند. داروین باورمند بود که نخست می‌بایست مرجان‌ها پیرامون لبه‌های این جزیره‌ها رُسته باشند، سپس همزمان که جزیره‌ها در آب فرومی‌رفته‌اند، مرجان‌ها نیز به رویش خود ادامه داده باشند. از قضا دانشمندان سده بیستم نیز همین دیدگاه داروین را استوار می‌دارند.
یکنواخت‌باوری لایل دو تأثیر ژرف بر داروین نهاد: یکی علمی و دیگری دینی. از جنبه علمی، لایل پای می‌فشرد که نیروهای موجود در قانون‌های پایدار [طبیعت] دگرگونی‌های زمین‌شناختی را به انجام می‌رسانند و این نگرش کم‌کم داروین را به این سو راند که درباره جانداران به دید فرگشتی برسد؛ به این معنا که قانون‌های پایدار و نه معجزه، زیندگان نوپدید را به طور طبیعی از گونه‌های اولیهشان – چه بسا بسیار دور از نمونه اولیهشان – پدید آورده‌اند؛ البته لایل فرگشت را نمی‌پذیرفت؛ ولی داروین کم‌کم به شیوهٔ دیگری اندیشید. از جنبه دینی، لایل داروین را به مازهای پیچاپیچی افکند که سرانجام زیست‌شناس ما را به سوی شک یا ندانم‌انگاری راند. داروین در نوجوانی می‌خواست به روحانیّت – عضوی از کلیسای رسمی پروتستان انگلستان، فرقه آنگلیکن- بپیوندد؛ ازین رو به آموزه‌های مسیحی هم باورداشت هم به‌کارشان می‌بست؛ ولی رفته‌رفته طیّ دریانوردی بیگل تحت تأثیر لایل، دریافت که نمی‌تواند به این آموزه‌ها پایبند بماند:
افزون بر این، باید درنگریم که شواهد و مدارک روشن‌تری نیاز است تا خردورزان معجزه‌ای را که مسیحیان از آن دم می‌زنند باور کنند. – هر چه بیش به هنجارهای پایا و مانای طبیعی پی می‌بریم پذیرش معجزه بس بیش برایمان دشوار می‌گردد- مردمان در عهد کهن به اندازه‌ای کالیو، نانویسا و زودباور بوده‌اند که کمابیش برای ما غیرقابل پنداشت است –ما نمی‌توانیم اثبات کرد که انجیل‌ها هم‌هنگام با رویدادهایشان نگاشته شده‌اند – ازیرا در بسیاری از ریزه‌کاری‌ها با یکدیگر ناهمخوان‌اند. ناهمخوانی انجیل‌ها چندان هویداست که نمی‌توانم پذیرفت که تفاوت انجیل‌ها از سر بی‌دقتی گواهان و شاهدان باشد – با وجود اینچنین دلایلی، هیچ ارج و ارزی به باور رایج دینی نمی‌دهم؛ و هر چه بیش این اندیشه‌ها بر من کارساز همی‌افتد، بس بیش به وخش و فرتاب در دین مسیحی ناباور می‌شوم.
باید تأکید گردد که داروین خدانشناس نشد؛ ولی رفته‌رفته از یزدان‌شناسی مسیحی دوری گزید و به سوی نگرشی که «دادارباوری» نام گرفت – باور به هستی برین، آفریننده‌ای که در گیتی دستی نمی‌برد. – نزدیک گردید. دادارباوری تا سالخوردگی‌اش با وی ماند و فقط در غروب کهن‌سالی‌اش رو به افول نهاد و به ریختی از ناباوری رسید. ناگفته پیداست که مفهوم فرگشت بدین معناست که قوانین پایدار و معمول، بدون نیاز به دخالت خدا پدیده‌ها را از جمله زیندگان را شکل داده‌اند و البته این خود می‌تواند برهانی برّا بر توانایی یزدان باشد.
از فرگشت تا انتخاب طبیعی
داروین طیّ دریانوردی با ناو بیگل تکامل‌گرا نشد؛ ولی گویا دیدار از مجموعه جزیره‌های گالاپاگوس در سال ۱۸۳۵ (حدود ۱۲۱۴ هـ.ش.) پرفروغ‌ترین رویداد در زیست فکری‌‌اش به شمار رفت؛ زیرا آنجا بود که لاک‌پشت‌های کلان‌پیکر و انبوهی از پرندگان را دید و در کمال شگفتی پی برد که خزندگان و پرندگان جزیره‌های گوناگون یکسان نیستند و با اینکه ویژگی‌های همسان و سازگار با حیات وحش قاره آمریکای جنوبی دارند، تفاوت‌هایی نیز در آنها به چشم می‌آید. این ناهمسانی‌ها، داروین را شگفت‌زده می‌کرد. البته هنوز فرگشت‌باور نشده بود تا اینکه به انگلستان بازگشت و از کارشناس پیشروی درخواست تا پرندگانش را بیازماید و آنها را رده‌بندی کند. زمانی که گفتندش بیگمان پرندگان جزیره‌های گوناگون گالاپاگوس از گونه‌های مختلفی‌اند، هیچ راهی برای گزارش و تبیین این حقیقت نیافت، مگر از طریق فرایندی درازدامان که بعدها آن را «وراثت همراه با تغییر» نامید.
اخگر تکامل‌گرایی در نوبهار۱۸۳۷ (حدود ۱۲۱۶هـ.خ.) در ذهن داروین درخشیدن گرفت. شایان یادآوری است که بسا به خاطر تأثیرات گالاپاگوس، وی همیشه تکامل را فرایندی درختی می‌شمرد. بدین صورت که تکامل با گونه مادر می‌آغازد؛ سپس گونه مادر شاخهشاخه می‌گردد و تبارشاخه‌ها (فرزندان) از هم جدا می‌شوند و به راه خود می‌روند و به همین ترتیب «درخت زیست» گشن‌شاخه‌ای که نموداری از سرگذشت زیست خواهد بود پیکر می‌گیرد. داروین این طرح را پذیرفت و هیچ گاه نیز از این طرح رخ برنتافت. گرچه کشف شگرفی را به انجام رسانده بود؛ ولی اعلان همگانی آن، موضوع دیگری بود. تا این زمان تکامل‌پژوه جویای نام و تازه به دوران رسیده ما داشت برای خودش اسم و رسمی به هم می‌‍‌زد. کاوشش در زمینه آبسنگ‌های مرجانی برایش ارج و ارز زیادی به همراه آورده بود. وی می‌دانست، اگر به تکامل‌گرایی انگشت‌نما شود، چه بسا برای موفقیت کاری‌‌اش مرگ‌آفرین باشد. بنابراین هر چند در دفترچه شخصی‌‌اش یادداشت‌های تازه‌ای از فرگشت فراهم می‌آورد و کندوکاو‌های درازدامنه‌ای را می‌آغازید؛ ولی نویافته‌هایش را در دسترس همگان نمی‌نهاد.
(شکل ۴-۱) نخستین طرّاحی نامی داروین که در سال ۱۸۳۷ (حدود ۱۲۱۶هـ.خ.) کشیده شد. این طرّاحی نشان می‌دهد چطور تکامل درختی به ذهنش رسیده است.
دانش‌آموخته کمبریج- دانشگاهی که کمابیش ۲۰۰ سال پیش میزبان اسحاق نیتون بی‌همتا بود- می‌دانست، اثبات نظریه تکامل، کار ساده‌ای نیست. به همان‌سان که نیوتن علت سامانه کپرنیکی (سامانه خورشیدی) را یافت – نیروی گرانشی که میان همه اجسام هست – وی نیز به همان شیوه می‌بایست علت تکامل را یافت.
چه بسا اخترشماران کهن گفته باشند که یزدان به اختران فرموده است تا مدار ویژه خویش را بپیمایند. به همین شیوه به جانوران گفته است در چه بروبومی و به چه ریختی آفریده شوند؛ امّا چقدر شکوه‌مندتر و ساده‌تر است، اگر وانهیم (به همان‌سان که گرانش طبق هنجار ویژه خود به انجام می‌رسد و چنین پیامدهای قطعی را در پی می‌آورد.) جانوران هم پیدا آیند و قوانین پایدار زادآوری، چنین نوزادانی را از این جانوران به مرده ریگ نهد.
همچنین بگذاریم نیروهای دگرگون‌ساز، کارشان را گزارند و میان گونه‌های بوم‌های مختلف این چنین ناهمسانی‌هایی را پدید آرند. – بگذاریم دگرگشت زمین تیزوتفت فراپیش رود و پراکنش و جمعیت گونه‌ها ناخواسته پیکر بگیرند.
هجده ماه زمان برد تا داروین گره کار را گشود و دستگیرش شد که کلید تغییرات را باید در گزینش و جداسازی بجوید. کشاورزان و دامپروران، در پی گیاهان و جانورانی بودند که نژادی باکیفیت‌تر داشته باشند: خوک‌های چاق‌تر، گاوهای گوشت‌آلوتر و گیاهان تازه‌تر. ایشان پی برده بودند که راز کامیابی‌شان در گلچین کردن و پرورش دام‌هایی است که به هر دلیلی، ویژگی‌های دلخواهشان را دارایند. او اندیشید فقط از راه این فرایند است که میتوان تغییری شگرف پدید آورد. پس داروین به دنبال جانشین طبیعی برای به‌گزینی دامپروران گشت و در این باره جست وجوهای فراوانی انجام داد تا سرانجام کتابچه‌ای یافت که همسانی جهان دامپروران و جهان طبیعی را به تصویر می‌کشید.
مرگ ناتوان‌ها و ناتندرست‌ها به سبب کمبود علوفه یا به خاطر سرمای جانگزای زمستان همهٔ پیامدهای مطلوب بهینه‌گزینی حرفه‌ای را داراست. هیچ جانوری در سرزمین‌های خشک و سرد به سن بلوغ نمی‌تواند رسید، مگر آنکه استخوان‌بندی نیرومندی داشته باشد: کم‌جان‌ها و ناتندرست‌ها چندان زنده نمی‌مانند که ناتوانیشان را به ارث نهند، همانطور که اغلب برای دام‌های ما نیز اینچنین / روندی رخ می‌دهد. به همین دلیل، من سخت‌جانی اسب و گاو و گوسفندهای کوهستانی را بیشتر به سبب مرگ ضعیف‌ترها می‌دانم تا خو کردن به آب و هوای جانکاه کوهستان … .
داروین به این متن اندیشید و پی برد اگر این فرایند به اندازه کافی به درازا بکشد گونه‌های نژاده‌تری پدید خواهند آمد.
کتابچه سرکار جی. سبرایت: ۱- این کتابچه بیش از هر چیزی، کارایی ویژگی‌هایی را می‌نمایاند که به مدت دراز در نژادی وجود داشته است. ۲- او می‌اندیشد که دورگه گیری چه مشکلاتی پدید می‌آورد. ۳- تأثیر منفی آمیزش با خویشاوندان نزدیک [چیست؟]. ۴– مشاهدات شگفت‌انگیزی درباره نوزادان ناتندرستی که نسلشان می‌گسلد و طبیعت این زیندگان عیبناک را تکثیر نمی‌کند، انجام گرفته است. آری! همهٔ هنر گونه‌سازی را در این حقایق می‌توانیم دید. –
داروین هنوز نتوانسته بود گام‌های لازم و بایسته تکاملی را بردارد. برای این کار می‌بایست تا سپتامر ۱۸۳۸ (شهریور ۱۲۱۷هـ.خ.)، زمانی که کتاب کشیش توماس رابرت مالتوس، روحانی آنگلیکن به دستش رسید می‌شکیفت. مالتوس می‌خواست بداند بشر اصلاً چه نیازی به کارکردن دارد! چرا سراسر زندگانیاش را به بازی و گلگشت نمی‌گذراند؟ مالتوس پاسخ می‌داد که خداوند در ما غریزه زادآوری را چندان نیرومند سرشته است که همیشه فشار جمعیت برای دستیابی به جا و خوراک محدود وجود دارد. این موضوع به طور گزیرناپذیری به تنازع برای بقا (ستیز برای مانش) می‌انجامد؛ ازین رو بشر همیشه باید کار کند و به سختی بکوشد تا زنده بماند و گرنه گرسنه خواهد ماند و خواهد مرد. داروین این دیدگاه مالتوس را ستاند و آن را در جهان جانوری و گیاهی به کار بست.
۱- شمار مردمان در زمانی بس کوته‌تر از ۲۵ سال با قدر نسبتٔ هندسی همی‌افزاید ۲– تا آن هنگام، پیش از اظهار نظر مالتوس هیچ کس به روشنی بازدارندهٔ کلانی را روباروی بشر نمی‌دید. ۳– بهار فرامی‌رسد و مردمان برای نمونه، مواد غذایی را برای مقاصد دیگری غیر از خوردوخوراک به کار می‌برند؛ چونانکه از گندم شراب همی‌اندازند. ۴– حتّا چندین ترسالی باعث افزایش شمارگان بشر می‌شود و همین افزایش باعث قحطی همی‌گردد. ۵- فرنگستان را فراچشم آورید. به طور میانگین، شاهین، سرما و دیگر عوامل باید هر ساله شمار یکسانی از هر گونه را نیست و نابوده گرداند، ۶– حتا کاهش شمار یک گونه شاهین باید در دم بر دیگر گونه‌ها اثر بنهد. –
امّا دیگر علل. – علت غایی این همه دشوارزیستی می‌باید این باشد که ساختارهای مناسبمان را فراچنگ آوریم و اندام‌هایمان را با تغییرات زیستی، سازگار همی‌کنیم. – برای رسیدن به تغییرات و سازگاری است، که مالتوس اثبات می‌کند افزایش جمعیت را بر توانایی بشر تأثیری است بی چندو چون (هر چند بخواست/ میل ما). می‌توانیم گفت: نیروهایی همچون صدها هزار گوه اندر سامانه اقتصادی طبیعت بکارند تا به زور هر ساختار سازگاری را در شکاف طبیعت درگنجانند یا ساختارهای ضعیف‌تر را برون برانند و شکاف و رخنه‌ای تازه همی‌آفرینند. –
داروین برهان آورد که با افزایش جمعیت، پیوسته رقابت میان جانوران برای فراهم کرد خوردوخوراک و جا درمی‌گیرد و در سراسر طبیعت، ستیز پایداری برای ماندگاری هست، به بیان دقیق‌تر پیکار برای زادآوری؛ زیرا گونه‌های نوآمده همیشه در حال پیدا شدناند (داروین هرگز چرایی آن را نیافت). در این کشاکش برخی همیشه پیروز می‌شوند و برخی دیگر درمی‌شکنند. جانداران پیروز به طور میانگین با آنهایی که شکست خورده‌اند، تفاوت‌هایی دارند. داروین با بینش ژرفش متوجه ارزش بسیار زیاد این تفاوت‌ها شد و دستش آمد که دقیقا به خاطر همین دگرسانی‌ها ست که برخی پیروز می‌شوند و برخی نابود. بر پایه استدلال پیش‌گفته، باید جانشینی برای روش به‌گزینی دامپروران در طبیعت وجود داشته باشد که داروین به آن اصطلاح معروف «انتخاب/گزینش طبیعی یا بهینه‌گزینی» را داد.
انتخاب طبیعی در گذر زمان به دگرگشتی می‌انجامد که فرگشت یا تکامل نام گرفته است. باید دقت کنیم، داروین فقط موضوع «تغییر» را شایان و شایگان نمی‌شمرد؛ بلکه تغییر گونه، برایش ارزشمند بود. داروین می‌اندیشید که انتخاب طبیعی به «سازگاری» ویژگی‌های زیندگان می‌انجامد: ویژگی‌های گونه‌گونی همچون: دست، چشم، اندام زادآوری، برگ، پوست، راهبردهای شکار طعمه‌خواران و فرار و فریب نخجیر. چرا داروین این اندازه سازگاری را کارساز می‌شمرد؟ این باور نتیجه آموزه‌هایی بود که در کمبریج فرادست آورده بود. بخشی از برنامه آموزشی وی در آن جا، خوانش کتاب روحانی آنگلیکن، سراسقف، ویلیام پیلی، نویسنده کتاب پرآوازه «یزدان‌شناسی طبیعی» بود. پیلی در کتابش بهترین گزارش را از برهان نظم فراپیش می‌داشت.
در نظر بگیرید گذرتان به خلنگ‌زاری بیفتد و پایتان به سنگی برآید و از خود بپرسید این سنگ چرا این جا ست؟ شاید ناباورانه پاسخ دهید و به خود بگویید این سنگ از ازل آن جا بوده است! چه بسا خیلی آسان نباشد، ثابت کنیم، این پاسخ پوچ و نادرست است! امّا اینک بینگارید که من ساعتی را در جایی بیابم و از من پرسیده شود، این ساعت آن جا چه می‌کند؟ به سختی می‌توانم همان پاسخ پیشین را به این پرسش بدهم؛ یعنی بگویم: گویا این ساعت از ازل آنجا بوده است. خُب؛ چرا این پاسخ به همان‌سان که برای سنگ قابل قبول بود، نباید برای ساعت پذیرفتنی باشد؟ چرا جواب ما همانطور که برای پرسش نخست قابل قبول است برای دومی پذیرفتنی نیست؟
پیلی پاسخ می‌دهد سنگ به اندازه ساعت اجزا ندارد: ساعت از قطعات بسیار پیچیده ساخته شده که باید کنار هم کار کنند. چه کسی جز سازنده‌‌اش می‌تواند این چنین ساعتی را طراحی کرده باشد؟ او همین برهان را برای جانداران نیز می‌آورد و می‌گوید: چشم همچون دوربین نجومی است. دوربین نجومی سازنده‌ای دارد: بنابراین چشم نیز باید به همان‌سان سازنده‌ای داشته باشد: دوربین‌ساز چیره‌دستی در عرش. داروین یکسره بخش نخست استدلال پیلی را می‌پذیرفت؛ یعنی پنداری این جهان طراحی شده است. در واقع در سالهای نخست می‌پنداشت که به واقع جهان جانوری طراحی شده است؛ با این تفاوت که پیلی می‌انگاشت خداوند خودش بی‌واسطه همۀ زیندگان را طراحی کرده است، امّا داروین می‌گفت: دادار [بی‌یاور] با قوانین شکست‌ناپذیر و به واسطه [قوانین]، هستی را سرشته است. نکته ارزنده این است که پیلی فقط و تنها سازگاری را در همه جا می‌دید؛ ولی داروین در راستای نظر پیلی، سازگاری همه‌جاگستری را می‌دید که انتخاب طبیعی آن را به ارمغان آورده باشد.
سالهای پیش‌رو
در سال ۱۸۳۸ (حدود ۱۲۱۷ هـ.خ.) فرایند انتخاب طبیعی به ذهن داروین رسید و یکی دو سال بعد، طرح اولیه نظریه‌ای را ریخت که بر شالوده سازوکار انتخاب طبیعی استوار بود و چندی بعد گزارش نسبتاً درازدامنی از آن را (۲۳۰ صفحه) به نگارش درآورد. به دلایل هنوز ناشناخته داروین این کتاب را راهی بازار نکرد. چه بسا دستگیرش شده بود، اگر نویافته‌هایش انتشار یابند، بنیادهای علمی بانفوذ بریتانیا از او بیزار خواهند شد و داروین نمی‌خواست دانشور رانده شده‌ای باشد. به هر روی تا این زمان سخت رنجور شده بود و از چندین بیماری که تا هنگام مرگ گریبانش را گرفته بودند، رنج می‌برد. در اوایل ۱۸۳۹ (حدود ۱۲۱۸ هـ.خ.) با بزرگترین دایی‌زاده‌اش «اِما وج وود» یکی از نوه‌های جسایا وج وود پیوند زناشویی بست. به همان سان که در روزگار ویکتوریا معمول بود، هر دو جفت، خانوادهٔ پرشماری داشتند: ده فرزند که فقط هفت تنشان به بزرگ‌سالی رسیدند. پس از دریانوردی بیگل زیست‌شناس ما چندی در کمبریج زیست؛ سپس به لندن رفت؛ زیرا فرزانه نیمه‌زمین‌گیری چون او نیاز به جای آرامی داشت تا بتواند در آسایش بزید و ژرف‌کاوی‌هایش را پی بگیرد. به لطف دارایی خانواده، زن و شوهر در روستای «داون» واقع در شهرستان «کنتیش» خانه‌ای دست و پا کردند. در آنجا از جامعه گسستند و بیشتر با همسایگان رفت و آمدی داشتند و نیز [گه گاه] برای دیدار خویشاوندان، سفرهای دیریازی را سامان می‌دادند.
بیماری داروین هنوز برای ما ناشناخته مانده است. برخی می‌گویند بار روحی تکامل‌گرا شدن بیمارش کرد. البته این موضوع نامحتمل به نظر می‌رسد؛ زیرا داروین هرگز از تکامل‌گرایی قد خم نکرد. برخی هم گمان می‌زنند که باید ناخوشی وی جسمانی باشد: بیماری شاگاس. طیّ سالهای دریانوردی بیگل در بلندی‌های آند حشره‌ای به این بیماری جان‌گزا دچارش کرد. برخی در همین اواخر برآورد کرده‌اند که باید از بیماری نارسایی قند شیر (نارسایی در گوارش فرآورده‌های شیری) رنجور شده باشد. این گمان تا اندازه‌ای بااعتبار است؛ زیرا هر از گاه که به خانه‌های سلامت می‌رفت و زیر نظر پزشک برنامه غذایی می‌گرفت ناباورانه بهبود می‌یافت و زمانی که دوباره به خانواده‌‌اش می‌پیوست و از نو غذاهای نیروزایی را می‌خورد که خانواده‌های متوسط و توانگر در برنامه غذایی روزانه‌شان دارند و از آن خوششان می‌آید، بار دیگر تندرستی‌اش را از دست می‌داد.
داروین رفته‌رفته با نامه‌پراکنی‌های بسیار گسترده‌‌اش – خوشبختانه پست پنج زاری[1] در سال ۱۸۴۰ (حدود ۱۲۱۹ هـ.خ.) آغاز به کار کرده بود – گروهی از دانشمندان جوان را پیرامون خود فرازآورد. دانشمندان جوان کمتر با نظریه تکامل سر ستیز داشتند و کمتر درباره آن پیش‌داوری. از میان سرشناس‌ترین این جوانان میتوان جوزف هوکر گیاه‌شناس را و چندی بعد توماس هنری هاکسلی ریخت‌شناس و دیرینه‌شناس را نام برد. داروین سالها درباره کشتی‌چسب‌ها بررسی‌های درازدامنه‌ای انجام داده بود. سرانجام در نیمه‌های دهه ۱۸۵۰ (حدود ۱۲۲۹ هـ.خ.) دوباره کندوکاو‌های تکاملی‌‌اش را پی گرفت و نوشتن کتابی را به آهنگ چاپ آغازید.
در تابستان ۱۸۵۸ (حدود ۱۲۳۷ هـ.خ.) جستاری از طبیعت‌شناس جوانی به دستش رسید که از هر نظر همان اندیشه‌هایی را در برداشت که خودش بیست سال پیش به آن دستاوردها رسیده بود. آلفرد راسل والاس، نویسنده این جستار در مجموعه جزیره‌های مالی سرگرم گردآوری نمونه بود. جستار یادشده داروین را برانگیخت تا همۀ کارهایش را وانهد و شتابان به مدت ۱۵ ماه فقط قلم بزند. سرانجام در اواخر پاییز ۱۸۵۹ (۱۲3۸هـ.خ.) کتاب تاریخ‌سازش را به نام «درباره خاستگاه گونه‌ها از راه انتخاب/ گزینش طبیعی» یا «نگهداشت نژادهای بهینه در تنازع برای بقا (ستیز برای مانش)» راهی بازار کرد و اندیشه‌هایش را به جهان شناساند.
(شکل ۵-۱) نخستین ویراست «خاستگاه گونه‌های چالز داروین
در فصل‌های بعدی واکنش دیگران به این کتاب را خواهیم بررسید. فقط یادآوری می‌کنم که به رغم مخالفت‌های فراوان، نظریه فرگشت به سرعت پذیرفته شد؛ امّا این پذیرش برای انتخاب طبیعی رخ نداد و انتخاب طبیعی به سختی نقد شد؛ البته به همان‌سان که خواهیم دید واکنش‌ها یکسره ستیزه‌آمیز نبود و ماجرای انتخاب طبیعی کمی پیچیده. داروین، خودش «خاستگاه گونه‌ها» را شش بار ویراست. در همان زمان پژوهش‌های دیگری را نیز در دست گرفت، از آن جمله کتاب کم‌برگی درباره ارکیده‌ها و مسایلی در زمینه اهلی‌سازی؛ سپس در دهه ۱۸۷۰ (حدود ۱۲۴۹ هـ.خ.) بررسی‌هایی درباره گیاهان حشره‌خوار و پیچک‌ها انجام داد. همچنین در آغاز همان دهه کتاب ارزنده‌ای درباره تکامل بشر به نام «تبار بشر و انتخاب جنسی» به چاپ رساند. این کتاب کمابیش غیرعادی به شمار می‌رفت؛ زیرا این کتاب، کمتر درباره بشر و بیشتر درباره سازوکار جانبی‌ای بود که داروین همیشه آن را تأکید می‌کرد و به آن، اصطلاح «انتخاب جنسی» داده بود. (هر چند تا آن زمان زیاد به آن نپرداخته بود.) انتخاب جنسی، موضوع دیگری است که بعد به آن خواهیم پرداخت.
به رغم همهٔ این خرده‌گیری‌ها، داروین، دانشمند بسیار اسم و رسم‌داری به شمار می‌رفت. حتا کسانی که با داروین همرای و همداستان نبودند، نابغه‌اش به شمار می‌آوردند؛ زیرا نظریه‌هایش یکسره دیدگاه همگان را بی بروبرگرد دگرگون کرده بود؛ نیز داروین فرزانه‌ای بود بسیار خوش‌منش؛ زیرا خود را وقف زن و فرزندانش می‌کرد، ارباب نیکورفتاری بود برای خدمتکارانش و نیز دوست وفاداری که همیشه آماده بود به گروهی که نیاز به مشاوره (یا نقدینه) داشتند، یاری برساند. هنگامی که داروین در سال ۱۸۸۲ (۱۲۶۱ هـ.خ.) درگذشت مردم درخواستند تا همجوار دیگر نام‌آوران انگلستان در کلیسای وست مینیسترش، به خاک بسپارند. وی در آنجا جاودانه در کنار اسحاق نیوتن سترگ آرمید؛ دانشمندی که در رشته فیزیک کارستانی انجام داده بود و داروین می‌خواست در زیست‌شناسی پا جای پای وی بگذارد.
[1]– با این نوع پست فرستادن نامه به هر شهری در بریتانیا فقط یک پنی هزینه برمی‌داشت.