جان موری، ناشر چالز داروین ۱۲۵۰ نسخه از «خاستگاه گونه‌ها» چاپ کرد. داروین دل‌نگران بود که مبادا نسخ بسیاری روی دستشان باد کند؛ ولی موری نه. کتابفروشی‌ها در روز نخست عمده‌فروشی نیمسالانه، همه نسخ خاستگاه را خریدند. ناشر به داروین سفارش داد که ویراست دوم کتاب را آماده کند. انگار جهان، چشم به راه این کتاب ویژه بود. در آن زمان، نظریه تکامل بسیار بحث‌انگیز و مورد مناقشه بود: کمبود اثری مستند به قلم ابردانشمندی سترگ احساس می‌شد و کتاب خاستگاه این کمبود را بر طرف می‌کرد.
حقیقت تکامل
کاریکاتوری از توماس هنری هاکسلی (1825ـ1895). توجه کنید که چه جور کت و شلوار مدرن دربرکرده است، به همان سان که شایسته دانشمندی/ نواندیشی پیشرو است. وی را بولداگ داروین می‌خواندند.
کاریکاتور ساموئل ویلبرفورس، اسقف آکسفورد (1873ـ1805) توجه کنید که او چه طور لباس اسقف دوران الیزابت را پوشیده است. این پوشش نشان می‌دهد که وی چندین سده به واپس برگشته است. او را به خاطر روش کمابیش چاپلوسانه‌‌اش «سام پاچه‌خوار» می‌شناختند. ساموئل پسر ویلیام ویلبرفورس بود، کسی که سرسختانه با برده‌داری مخالف کرد.
تکامل همانطور که در بالا یاد شد یک مفهوم بحث برانگیز بود. حتا امروزه درگیری میان توماس هنری هاکسلی، نماینده دانش و اسقف ساموئل ویلبرفورس آکسفورد سخن‌گوی دین مشهور است. در تابستان ۱۸۶۰ این دو در همایش سالانه «انجمن بریتانیایی پیشبرد دانش» در آکسفورد با هم مناظره کردند. ظاهرا ویلبرفورس از هاکسلی پرسید از طریق نیای پدری‌‌اش تبار از میمون‌ها گرفته است یا از طریق نیای مادری‌اش؟ گویا هاکسلی پاسخ داده که ترجیح می‌دهد از میمون تبار گرفته باشد تا از اسقف کلیسای انگلستان! این داستان به احتمال بسیار زیاد ساختگی است؛ ولی حتا داستانهای ساختگی نیز حقایقی را بازمی‌تابانند. نظریه تکامل داروین از طریق انتخاب طبیعی سبب سروصدای زیادی در بریتانیای روزگار ویکتوریا شد و این اختلاف نظر به یکی از جنجالی‌ترین ماجراهای لذت‌بخش در ادبیات انگلستان انجامید. به سرعت کشمکش میان هاکسلی و دانشمند کالبدشناس ریچارد اوئن که مرجع ویلبرفورس بود به جنگ در زمینه طبیعت مغز انسان کشید. آیا همانطور که اوئن ادعا می‌کرد فقط انسان هیپوکامپ کوچک دارد یا اینکه همانطور که هاکسلی می‌گفت: هیپوکامپ کوچک در مغز انسان‌ریخت عالی نیز وجود دارد؟ روحانی (و تکامل‌گرای پروپا قرص) چارلز کینگزلی این موضوع را دستمایه کرد و در رمان «بچه‌های آب»ش آن بگومگو را اینچنین به ریشخند گرفت:
آورده‌اند که روزی در همان دریاکنار و بر همان صخره که تام با خرچنگ دریایی، دوستش نشسته بود بانوی سپید خردپیکری به نام الی با مرد/ فرزانه پرخردی به نام استاد پتملن اسپارتس می‌گذشت. وی نظریه‌های بسیار عجیبی درباره مسایل زیادی داشت. او حتا یک بار در انجمن علمی بریتانیا برخاست و ادعا کرد که انسان ریختها درست همانند بشر در مغزشان هیپوپوتاموس[1] کلانی دارند. عجب عقیده تکان دهنده ای! اگر این موضوع حقیقت داشته باشد تکلیف ایمان، امید و خیرات ملیون‌ها درگشته چه می‌شود؟ ممکن است که فکر کنی باید تفاوتهای ارزنده‌تری میان تو و انسان ریختها وجود داشته باشد؛ مانند توانایی سخن گفتن، ساخت ابزار، بازشناسایی درست از نادرست، نیایش و دیگر موضوعات کوچک دیگری از این قبیل؛ ولی اینها همه خیالات بچگانه است؛ عزیزم! پاسخ فقط به آزمایش هیپوپوتاموس بزرگ بستگی دارد. اگر در مغزت رشته هیپوتالاموس داشته باشی، بوزینه نیستی، حتا اگر چهار دست داشته باشی بدون هیچ پایی و بیشتر از بوزینه‌های هر بوزینه بازی بوزینه ای. ولی روزی اگر یک هیپوپوتاموس بزرگ در مغز بوزینه‌ای یافت شود هیچ چیزی نیای بزرگ بزرگ بزرگ … مادری ات را از اینکه بوزینه باشد حفظ نمی‌کند.
از شوخی گذشته – یا چه بسا به خاطر شوخی‌ها – بیشتر مردم به سرعت حقیقت تکامل را پذیرفتند و این حقیقت کمابیش معقول شمرده شد. داروین شواهد فراوانی گردآورده بود؛ ازین رو نپذیرفتن اینکه فرایندهای طبیعی کم کم و رفته رفته زیندگان را پدید آورده است دشوار بود. سال ۱۸۶۶ آزمون‌های دانشجویان در دانشگاه کمبریج تا آنجا پیش رفته بود که حقیقت تکامل را مفروض می‌گرفت و آزمون دهندگان باید به بررسی علل می‌پرداختند. توماس هاردی، رمان نویس انگلیسی در یکی از رمانهای اولیه‌‌اش به نام «یک جفت چشم زاغ» که در سال ۱۸۷۳ چاپ شد، یکی از شخصیتهایش در نیمه راه صخره‌ای گیر می‌کند و از افتادن می‌هراسد. همان جور که در این موارد مرسوم است هاردی تاریخی زندگی آن شخصیت بخت برگشته را از پیش چشمانش گذراند؛ با این وجود ترفند هوشمندانه نویسنده آن بود که به جای تاریخ زندگی آن شخصیت گیرافتاده – به خاطر دیدن سنگواره تریلوات واقع در صخره‌ای که به آن چسبیده بود. – تاریخ زندگی حیات به طور کلی از مقابل چشمانش عبور کرد.
زمان مانند پرده‌ای از جلوی چشمانش عبور کرد. او خودش را در ازل دید؛ رودررو با آغاز جهان و همزمان با تمام سده‌های گذشته. مردان پوستین‌پوشان وحشی که برای دفاع و حمله، گرزهای کلان و نیزه‌های تیز در مشت داشتند، مانند شبح‌هایی جلوی مکبث بخت برگشته روی صخره ظاهر شدند. آنها در گودال‌ها، درختستان‌ها و کلبه‌های گلی می‌زیستند- و شاید در غارهای صخره‌های مجاور. پشت آنها، خیل کهن‌تری ایستاده بود و هیچ بشری به چشم نمی‌خورد. جانوران سترگ و پیل پیکر، ماستودوم، اسب آبی، خوک خرطوم دار، آهوی کوهی هیولا پیکر/دیوپیکر، مگاتریوم و مایلدوم همه در یک لحظه کنار هم قرار گرفته بودند. کمی عقب‌تر و بدون مرز مشخصی با خیل پیش‌گفته، پرندگان سترگ منقار و جانوران گرازوش به بزرگی اسب قرار داشتند. از این هم اسرارآمیزتر موجودات کروکدیل مانند شرور، تمساح و جانوران کریه دیگر و از همه بدتر سوسمار عظیم جثه ایگوانودون قرار داشت. پشت آنها، اژدهاپیکرها و توده‌هایی از خزندگان بالدار گرد آمده بودند: باز هم پایین‌تر جانوران ماهی شکل بدوی قرار داشتند و به همین ترتیب تا مانند زمان حال صحنه‌های زندگی سنگواره‌ها از برابر چشمانش می‌گذشت.
انتخاب طبیعی
واکنش‌ها به سازوکار انتخاب طبیعی داروین چه بود؟ باید در اینجا با دقت گام برداریم. همانطور که در فصل نخست یادآور شدیم در یک معنا یا از یک بعد، سرنوشت انتخاب طبیعی با واکنش نسبت به حقیقت تکامل بسیار تفاوت داشت. هیچ کس نمی‌خواست که یک‌سره وجود آن را رد کند. با این حال در میان مدعیان دانش – و به این ویژگی ارزشمند توجه کنید – فقط تعداد انگشت‌شماری به انتخاب طبیعی همان اندازه ارزش نهادند که داروین در کتاب خاستگاه گونه‌ها پیشنهاد کرده بود. برای نمونه هر چند هاکسلی خوشحال بود / دوست داشت با هر کس و ناکسی درباره تکامل بحث کند؛ ولی هرگز دانشوری نبود که آن اندازه هوادار انتخاب طبیعی باشد. وی بر عکس داروین، گمان می‌کرد که گاه و بیگاه باید خیزهایی– به اصطلاح تغییرات شگرف – وجود داشته باشد تا زیندگان طیّ فقط یک نسل از گونه‌ای به گونه‌ای دیگر تبدیل شوند. دیگران به تأکید بر اهمیت لامارک‌باوری یعنی وراثت ویژگی‌های اندوخته ادامه دادند. دیدیم که هربرت اسپنسر در این دسته قرار می‌گرفت. گروه سومی هم بودند که می‌خواستند نوعی هدایت الهی را در تغییرات تازه دخیل بدانند. ایسا گری استاد گیاه‌شناسی در دانشگاه هاروارد و پشتیبان بزرگ داروین در آمریکای شمالی از کسانی بود که بدین سان می‌اندیشید. گروه دیگری وجود داشتند که اغلب تحت تأثیر اندیشه آلمانی‌ها قرار داشتند و می‌اندیشیدند که نوعی نیرو در تکامل وجود دارد که آن را پیوسته به پیش می‌راند. این گروه کسانی بودند که منحصرا علاقمند به همانندی میان تکوین فردی و تکوین گروهی بودند. از نامی‌ترین این افراد می‌توان به ریخت‌شناس آلمانی ارنست هکل اشاره کرد که این ایده/ نظر را در «قانون زیست- پیدایشی» معروفش گنجانید. مراحل تکوین جنین هر فرد نشانگر مراحل تکوین تبار آن فرد است.
چرا برخی انتخاب طبیعی را رد می‌کردند؟ گروهی آن را با جدی نگرفتن رد می‌کردند. داروین فکر می‌کرد که باارزش‌ترین ویژگی جهان جانوران سازگاری بسیار زیاد اندامها و رفتار جانوران با نیازهایشان است و انتخاب طبیعی مطرح شد تا این حقیقت را تبیین کند. با این وجود در دهه ۱۸۵۰ زیست‌شناسان هیچ توجهی به سازگاری نداشتند. آنها از پژوهش‌های طبیعت شناسانه درباره جانداران در جهان وحش دور شده بودند. این همان موضوعی بود که داروین در طیّ دریانوردی بیگل در آمریکای جنوبی به آن توجه داشت. در دهه ۱۸۵۰ کالبدشکافی جانوران مرده و پژوهش‌های آزمایشگاهی آنها جای کاوش در حیات وحش را گرفته بود. پرسشهای بزرگ در دهه ۱۸۵۰ پیرامون همساختی و ساختار بود یعنی همساختاری. پرسشها درباره طراحی زیندگان و موفقیت آنان در زیستن – یعنی پرسشهای مرتبط با شرایط وجود – نسبتا بی اهمیت تلقی می‌شدند. بنابراین به یک معنا، زمانی که «خاستگاه گونه‌ها» در سال ۱۸۵۹ به چاپ رسید، بسیاری گمان می‌کردند که انتخاب طبیعی راه حلی برای مسأله‌ای ناموجود است.
تا اندازه‌ای رد کردن انتخاب طبیعی با جدی گرفتن آن انجام می‌شد. به این معنا که استدلالات ضد آن آورده می‌شد. به ویژه در جهان دانش، بسیاری می‌اندیشیدند که دردسرهای ناگشودنی برای پذیرش آن وجود دارد. اولا همانطور که قبلا به آن اشاره شد داروین هیچ نظریه مناسبی درباره وراثت نداشت. بدون نظریه‌ای درباره وراثت، انتخاب طبیعی همیشه آسیب پذیر بود. اگر نتوانی نشان دهی که چرا تغییرات تازه بدون ضعیف شدن از نسلی به نسلی دیگر منتقل می‌شود هر چقدر هم انتخاب نیرومند باشد همیشه این خطر وجود دارد که طیّ دو سه نسل آن تغییرات محو گردد. این ایرادی بود که مهندس اسکاتلندی فلمینگ جنکین آن را مطرح کرد. حتا خود داروین می‌اندیشید که جنگین به موضوع نغزی اشاره کرده است.
مانع از این هم بزرگتری در راه انتخاب طبیعی وجود داشت. فیزیکدانان راه‌های جوراجوری به کار برده بودند تا عمر زمین را حساب کنند. این محاسبات بر پایه عواملی نظیر این موارد بود: گرمایی که زمین از خورشید دریافت می‌کرد، شوری دریا؛ گرمای هسته زمین که بر بنیاد میزان افزایش دما با افزایش عمق محاسبه می‌شد و پدیده‌های دیگری مانند این. معمولا برآورد می کردند که زمین بین ۲۵ تا ۴۰۰ ملیون سال عمر دارد. رقمی که به ارقام دیگر ترجیح داده می‌شد حدود ۱۰۰ ملیون سال بود؛ ولی بسیاری از دانشمندان گمان می‌کردند که این مدت برای فرایند آهسته‌ای مانند انتخاب طبیعی بسیار کوتاه باشد. ازین رو به سازوکارهای دیگری نیاز داشتیم.
البته امروزه ما می‌دانیم فیزیکدانان در محاسباتشان بسیار دچار لغزش شده‌اند. ایشان از اثرات گرمایشی واپاشی رادیواکتیو آگاه نبودند. امروزه ما بر این باوریم که کل گیتی اندکی کمتر از ۱۴ میلیارد سال عمر دارد و زمین حدود ۴.۵ میلیارد سال. به نظر می‌رسد زیست اولیه حدود ۷۵/۳ میلیارد سال پیش پدیدار شد. با این حال در زمان نگارش کتاب «خاستگاه گونه‌ها» این اطلاعات وجود نداشت و این بی دانشی مانع اصلی برای پذیرش انتخاب طبیعی می‌شد.
داروین مطمئن بود که درست می‌گوید. نغز است که هر زمان او درباره انتخاب طبیعی به چالش کشیده می‌شد به مثال نظریه موجی بودن نور استناد می‌کرد و استدلال می‌کرد که از آنجا که این نظریه تأیید شده است بر همین اساس انتخاب طبیعی نیز باید پذیرفته شود. همچنین در هر فرصتی به نفع انتخاب طبیعی به داده‌های جدید چنگ می‌یازید. برای نمونه در اوایل دهه ۱۸۶۰ در آلمان نخستین نمونه‌های آرکئوپتریکس، سنگواره واسط میان پرندگان و خزندگان کشف شد. داروین این جاندار را در یکی از ویرایشهای بعدی «خاستگاه گونه‌ها» معرفی کرد و اعلام کرد که این سنگواره همچون مدرکی است که نشان می‌دهد نقص در مجموعه سنگواره‌ها به خاطر بی اطلاعی ماست، نه اینکه آن سنگواره‌ها اصلا وجود ندارند. در همان زمان طبیعت‌شناس جوانی که گاهی همسفر آلفرد راسل والاس نیز بود به توضیحی بسیار هوشمندانه و مبتنی بر انتخاب طبیعی درباره همشکل سازی میان گونه‌های مختلف پروانه‌ها دست یافت. هنری والتر بیتس، طبیعت‌شناس و کاوشگر انگلیسی گفت: برخی از پروانه‌ها به طور طبیعی زهرآلودند و به این طریق ضد پرندگان طعمه‌خوار، سازگار شده‌اند. دیگر پروانه‌ها زهرآلود نیستند؛ ولی همشکل پروانه‌های سمی شده‌اند تا امکان شکارشان کمتر گردد. بیتس با یک سری از تجربیات مبتکرانه‌‌اش نشان داد چطور می‌توان منطقا نتیجه گرفت که این همشکل سازی حاصل فرایند انتخاب طبیعی است. داروین از این توضیح، بسیار هیجان زده شد و آن را به یکی از ویراست‌های بعدی کتاب «خاستگاه گونه‌ها» افزود. با این حال جالب است – و در راستای آنچه که قبلا در این باره گفته شده که هرگز داروین باور نداشت که انتخاب طبیعی را عملا بتوان دید.- او توضیح بیتس را در مرتبه پایین‌تری/ عقب تر در بخش پایانی کتاب افزود. ممکن است فکر کنید که داروین باید این توضیح را زودتر بیان می‌کرد و پروانه‌ها شاهد عالی‌ای در میان شواهدش معرفی می‌شدند.
تصاویر همشکل‌سازی میان پروانه‌ها
(اقتباس از …)
با اجازه سخاوتمندانه از انجمن لینه
همشکل‌سازی بیتسی. پروانه‌های ردیف بالا همشکل پروانه‌ها (نمونه‌ها) ی ردیف پایین‌اند. پروانه‌های ردیف بالا یک‌پارچه برای پرندگان خوشگوارند؛ ولی از آنها دوری می‌شود؛ زیرا پرندگان به اشتباه فکر می‌کنند که آنها نیز از گونه پروانه‌های بدمزه ردیف پایین‌اند.
نخستین نتایج
به نظر می‌رسد که تا اینجا نظریه داروین کامیابی محدودی به دست آورده باشد. درست است که حالا مردم حقیقت تکامل را پذیرفته بودند، اگرچه داروین در معرفی این نظریه شتاب کرد؛ ولی نخستین کسی نبود که آن را طرح کرد. تا دهه ۱۸۶۰ مردم بیش از پیش به این نظریه می‌اندیشیدند. هنگامی که نوبت سازوکار این نظریه می‌شد انتخاب طبیعی برد چندانی نداشت. در این داوری ما از لغزش قضاوت درباره گذشته از دریچه دانش امروز (امروزمداری) برکنار بوده ایم. او از شواهدی که در اختیارش بود به بهترین نحو بهره نبرد و دیگران – دوستان و طرفدارانش- عموما کمتر علاقه‌مند به انتخاب طبیعی بودند. تعجبی ندارد که پیتر بولر، تاریخ علم‌شناس برجسته اثر برجسته‌ای درباره انقلاب غیرداروینی نگاشته و به تازگی کتاب «اگر- تاریخی» نوشته است. او می‌گفت اگر داروین هرگز نیامده بود ما در همان جایی بودیم که امروزه هستیم. وی تنها نیست و موضع گیری‌‌اش نیز غیرمعمول نیست. با این وجود در حالی که حقایق کلی قابل انکار نیستند – من خودم آن حقایق کلی را در یک بررسی اجمالی تاریخی درباره انقلاب داروینی که در سه دهه پیش نگاشته شده است ارائه دادم – بسنده کردن به حقایق کلی تقریبا تحریف تاریخ است. ولی برای دیدن این موضوع باید فراخ‌تر به زمینه فرهنگی نگاهی بیفکنیم. با این وجود نخست نیاز داریم که به ارزنده‌ترین عاملی که بشر باشد بپرداریم.
در فصل بعدی نگاهی به آنچه داروین می‌توانست درباره بشر بگوید می‌افکنیم؛ سپس پیادمدها و نتایج این نظرات را می‌کاویم.
[1] اسب آبی