تبار بشر

در کتاب خاستگاه گونه‌ها داروین درباره بشر بس اندک سخن گفته است. او می‌خواست پیش از اینکه سونامی جنجال درباره خاستگاه انسان همه استدلالات را غرق کند شالوده‌های نظریه‌‌اش را در انظار مردم مطرح کند. ازین رو وی فقط اظهارنظر سردستی در پایان درباره اهمیت نظریه‌‌اش در مورد گونه بشر نگاشت. او این کار را انجام داد تا به ترس درباره موضوع متهم نشود. او نگاشت:

من می‌بینم که در آینده دور رشته‌های نوپدیدی برای پژوهش‌های بسیار پرارج‌تری پدید خواهد آمد. روان شناسی بر شالوده‌های نوی استوار خواهد شد و این شالوده عبارت است از این که همه قدرت‌ها و ظرفیتهای ذهنی ضرورتا به صورت تدریجی فرادست می‌آیند. پرتوی بر روی خاستگاه بشر و تاریخش افکنده خواهد شد.

با این وجود کم گویی نباید با دودلی اشتباه شود. داروین درباره کاربست پذیری نظریه‌‌اش برای گونه بشر هیچ شکی نداشت. جالب است که در یکی از دفترچه یادداشتهای تکاملی شخصی‌‌اش در سال ۱۸۳۸ که ما نخستین اشاره به انتخاب طبیعی در عمل را در آن می‌یابیم، حدس و گمانی درباره این مطلب است که چه جور مغز بشری با این سازوکار رشد خواهد کرد.

عادت‌ها باید به شیوه‌ای بر مغز اثر بگذارد که بتواند به نسل بعد انتقال یابد.- این موضوع همانند همان آهنگری است که فرزندانش بازوان نیرومندی دارند.- اصل دیگر مستقل از عادتها ست. این اصل را شاید بتوان در شکل گیری غرایز به کار بست. آن فرزندانی که از سر تصادفی با بازوان نیرومندتر زاده می‌شوند از ناتوان‌ترها بیشتر زنده می‌مانند.

داروین همیشه باور داشت که بشر نیز بخشی از طبیعت است. این باور به خوبی با اعتقادات دادارباورانه‌‌اش متناسب بود و چه بسا با تجربیاتش در سفر دریایی بیگل در ارتباط باشد. ناخدای کشتی بیگل، رابرت فیتزروی در سفر پیشینش، با خود از آمریکای جنوبی چهار بومی به انگلستان آورده بود. این بومیان از جنوبی‌ترین نقطه آمریکای جنوبی یعنی تیئرا دل فوئگو که قبلا از آن نام بردیم بود. یکی از این بومیان مرد و باقی با کشتی که داروین را می‌برد به سرزمینشان برگردانده شدند. وقتی آنها را در خشکی رها کردند در عرض یکی دو هفته این بومی‌ها به سرعت به آنچه که در دوره ویکتوریا «طرز زندگی وحشی‌ها» گفته می‌شد برگشتند. این موضوع موجب شگفتی توأم با هراس بسیار خدمه بیگل شد. این موضوع طبیعت‌شناس کشتی، داروین را قانع کرد که سرشت آدمی بسیار به سرشت جانوران نزدیک است. داروین درسی آموخت که هرگز فراموشش نکرد. هراس داروین را می‌توان به خوبی در گزارش دریانوردی بیگلش دید.

بومیان مجموعه جزایر پیئرا دل فوئگو که هنرمند کشتی بیگل ایشان را کشیده است.

کمی بعد بیگل برای چند روزی در سمت جنوب جزیره والاستن لنگر انداخت. هنگامی که به ساحل می‌رفتیم به قایقی نزدیک شدیم که حامل شش بومی فوگی بود. آنان رقت انگیزترین و بیچاره‌ترین مخلوقاتی بودند که من تا زمان دیده بودم. این  فوگی‌ها در قایق، یک‌سره برهنه بودند و حتا یک زن بالغ نیز کاملا برهنه بود. باران رگبار می زد و قطرات آب افشانه وار از تنش فرومی‌چکید. در لنگرگاه دیگری نه خیلی دورتر روزی زنی که داشت نوزادش را شیر می‌داد کنار کشتی آمد و آنجا ماند در حالی که روی پستان برهنه‌‌اش و روی پوست کودک برهنه‌‌اش برف می‌نشست و آب می‌شد. این تیره روزان بیچاره بازمانده از رشد چهره‌های زشتشان با رنگ سپید اندوده شده بود پوستشان کثیف و چرب بود. گیسوانشان ژولیده، صدایشان ناهمساز، وضعشان خشن و بدون وقار بود. با دیدن این چنین انسانهایی به سختی می توانیم باور کنیم که ایشان نیز آفریدگانی همانند مایند و باشندگان همین جهان‌.

داروین درباره موضوع خاستگاه بشر خاموش و ساکت بود. دیگران در این باره بسیار کمتر احتیاط می‌کردند. به ویژه توماس هنری هاکسلی فلسفه‌ای مادی گرا را پیش می‌برد که خاستگاه طبیعی بشر یکی از بخش‌های اصلی جهان بینی‌‌اش بود. وی کتاب کوچکی به نام «جایگاه بشر در طبیعت» نگاشت و با قدرت به نفع سرشت جانوری ما استدلال آورد. دیگران نیز همین کار را کردند. هر چند داروین مسئول یکی از سترگ‌ترین جنجال‌های روزگار خودش بود، ولی همیشه از درگیریهای خشن پرهیز می‌کرد. او ترجیح می‌داد که در پناه خانواده‌‌اش در یکی از روستاهای کنت با بیماری‌هایش دست و پنجه نرم کند. شاید داروین خوشحال می‌شد که به دیگران اجازه دهد به بحث درباره بشر ادامه دهند؛ ولی اینچنین نشد. آلفرد راسل والاس همکاشف انتخاب طبیعی در دهه ۱۸۶۰ بیش از پیش مشتاق روح‌باوری گشت. سرانجام او این بحث را مطرح کرد که بشر فقط به برکت دخالت و راهنمایی نیروهای روحانی می‌توانسته پدید آمده باشد. به دیگر سخن والاس تبیین طبیعت‌گرایانه درباره خاستگاه بشر را یک‌پارچه کنار گذاشت.

آلفرد راسل والاس (۱۸۲۳- ۱۹۱۳) بر خلاف داروین از پایین‌ترین لایه‌های طبقات میانی جامعه برخاسته بود و همیشه در پی فرضیه‌هایی باورنکردنی. همین امر باعث شد دانشمندان سرشناس او را دست بیندازند. والاس به کسب جایگاه بی اعتنا بود؛ ازین رو همواره سخاوتمندانه برتری داروین را تأیید می‌کرد و علی رغم تفاوتهای‌شان میان این دو رابطه دوستانه و احترام‌آمیزی وجود داشت.

داروین از این موضع گیری نفرت داشت. او با دلیلی نغز فکر می‌کرد که والاس با جدیت تمام می‌کوشد تا اعتبار انتخاب طبیعی را خدشه‌دار کند. داروین باید کاری انجام می‌داد ولی چه کاری؟ چه آن را روح‌باوری بنامیم یا نه مشکل این بود که والاس چندین استدلال نغز، ضد نیروی همه جانبه انتخاب طبیعی مطرح کرد. به ویژه وی اشاره کرده بود که قریب به یقین بسیاری از ویژگی‌های انسان به خاطر انتخاب طبیعی پدید نیامده‌اند. موی بشری نمونه‌ای از آن است و هوش بشری نمونه‌ای دیگر. گرچه داروین بسیاری از بومی‌ها را در طول سالهای سفرش در آمریکای جنوبی دیده بود؛ ولی هیچ گاه با ایشان نزیسته بود. ولی والاس دقیقا همین کار را کرده بود. والاس چهار پنج سالی را در آمریکای جنوبی به گردآوری پروانه پرداخته بود. یکی دو سال بعد نیز وی به شرق رفت به مجموعه جزایر مالای و در مجموعه جزایر مالای حتا بیشتر ماند.

بدون کمکهای مالی نامحدود داروین، والاس باید به شیوه‌ای نسبتا ساده می‌زیست. ساده زیستن عبارت بود از همخانه شدن با بومیانی که با آنها روبرو می‌شد. اینکه بومیان آشکارا از پتانسیل نیروی مغزی‌شان کم بهره می‌بردند والاس را تحت تأثیر قرار داده بود. گرچه او مطمئن بود که بومیان می‌توانستند همانند اروپاییان از نظر عقلی پیشرفت داشته باشند؛ ولی در واقع این موضوع به ندرت رخ می‌داد. همانطور که والاس اشاره کرد به نظر می‌رسد، بشر سالهای بسیاری از ظرفیت مغزی‌‌اش بسیار کم بهره برده باشد. انتخاب طبیعی به سختی می‌تواند روشنگر این موضوع باشد؛ زیرا داشتن مغز از نظر زیست‌شناختی آشکارا پرهزینه است. بشر نخستین نمی‌توانسته هزینه اینچنین اندام تجملی‌ای را پرداخت کند حداقل نه به صورت طبیعی. باید دلیلی وجود می‌داشت. استنتاج والاس این بود که نیروهای روحانی پیکره نخستین مغز را پی ریخته‌اند. مغزی که منتظر مانده بود تا بعدها هنگامی که تمدن اروپایی از راه می‌رسد از آن بهره برداری شود.

تبار بشر

در این مرحله داروین برای حل مسأله سراغ انتخاب جنسی رفت که این مسأله تمرکز نسبتا شگفت پیش‌گفته روی بشر را در کتاب «تبار بشر» توضیح می‌دهد. داروین استدلال کرد که بسیاری از ویژگی‌های آدمی واقعا با انتخاب طبیعی تبیین‌پذیر نیستند. با این وجود این ویژگی‌ها را می‌توان به راحتی با انتخاب جنسی تبیین کرد. به ویژه داروین استدلال کرد که هوش بشر ممکن است از طریق کشمکش برای جفت گیری پدید آمده باشد، چه از طریق نبرد نرها برای دست‌یابی به ماده‌ها یا ماده‌هایی که نرهایی را ترجیح می‌دهند و انتخاب می‌کنند. اگر صریح باشیم هر فردی نسبتا احساس می‌کند که این موضوع داروین را تحت تأثیر قرار داده است. داروین انتخاب جنسی را در کتاب «تبار آدمی» جداگانه و بسیار فراخ به بحث گذاشت. با این وجود نیت اصلی‌‌اش این بود که سازوکار دیگری را ساخته و پرداخته کند و ارائه دهد. سازوکاری که می‌توانست جنبه‌های ارزشمند طبیعت بشری را تبیین کند.

کتاب «تبار آدمی» در سال ۱۸۷۱ چاپ شد. این کتاب نه اصالت حیرت آور «خاستگاه گونه‌ها» را داشت و نه وانمود می‌کرد چنین اصالتی دارد. در زمانی که داروین داشت «تبار آدمی» را می‌نوشت یک دهه پژوهش و اندیشه درباره طبیعت بشر و خاستگاه تکاملی آن انجام شده بود. بنابراین داروین می‌توانست به فراخی از کار دیگران بهره برد. با این وجود فقط نویسنده «خاستگاه گونه‌ها» می‌توانست این کتاب را بنویسد. داروین شرحی با جزئیات بر اساس بهترین دانش زمان خود درباره مسیر خاستگاه‌های بشر ارائه داد. وی همچنین کوشید تا نشان دهد به چه‌سان انتخاب طبیعی می‌تواند علتی برای جنبه‌های اصلی تکامل بشر باشد. هر چند داروین در تبیین تکامل انسان به انتخاب جنسی اهمیت بسیاری داد؛ ولی هرگز شک نداشت که انتخاب طبیعی به طور کلی نیروی اصلی دگرگونی بوده است.

همان طور که انتظار می‌رفت با توجه به علاقه «خاستگاه گونه‌ها» به موضوع تکامل اجتماعی در حشرات، کتاب «تبار آدمی» به مسایل تکامل اجتماعی در بشر توجه شایانی داشت. داروین به ویژه علاقه مند بود که نشان دهد حس اخلاقی بشر به طور طبیعی پدید آمده و ریشه فراطبیعی نیاز ندارد. برای آغاز او استدلال کرد که اخلاق می‌تواند به خوبی از راه آنچه امروزه به عنوان «نوع دوستی دوجانبه» شناخته می‌شود پدید آمده باشد – تو پشت من را می‌خاری و من هم پشت تو را. داروین این مفهوم را اینچنین بازمی‌نماید:

در وهله نخست، همانطور که قدرت تعقل و پیش‌بینی بشر پیشرفت می‌کرد هر فردی به زودی می‌آموخت که اگر به همنوعانش کمک کند معمولا در عوض کمکی از آنها دریافت خواهد کرد. ممکن است از این انگیزنده ضعیف، عادت کمک به هم‌نوعانش را فرادست آورد و عادت انجام دادن اعمال خیراندیشانه البته احساس همدردی را تقویت می‌کند. احساس همدردی نیز نخستین انگیزه اعمال خیراندیشانه را به بشر می‌بخشد. افزون بر این عاداتی که در مدت نسلهای زیادی  پیروی شوند احتمالا به ارث می‌رسند.

در همان کتاب داروین نیز اخلاق را به آنچه او «قبیله‌ها» می‌نامد پیوند می‌زند.

نباید فراموش گردد که هر چند استاندار بالای اخلاقی به هر فرد و فرزندانش مزیت کمی نسبت به دیگر اعضای همان قبیله اعطا می‌کند یا اصلا مزیتی ندارد با این حال پیشرفت در استاندارد اخلاقی و افزایش در تعداد افراد نیک همانا یک مزیت بزرگ به قبیله در میان دیگر قبایل خواهد داد.

این موضوع نیاز به توضیح زیادی ندارد؛ زیرا فرایندهای علی آن همانند دیگر موار تکاملی است.

هیچ شکی نیست قبیله‌ای که اعضای بی شماری دارد که درجات بالایی از روحیه میهن دوستی، وفاداری، فرمانبرداری، شجاعت و همدردی را دارایند و همیشه آماده یاری رسانی به همدیگر و جانفشانی برای منافع همگانی‌اند، بر اغلب قبیله‌ها پیروز می‌گردند و این موضوع همان انتخاب طبیعی است.

ازین رو:

کلا در هر زمان و مکانی قبایل همدیگر را شکست می‌دهند و از آنجا که اخلاق عاملی در پیروزی شان است بدین شیوه استاندارد اخلاقی بالا می‌رود و تعداد افراد بااخلاق در هر کجا افزایش می‌یابد.

تفاوت اساسی میان فکر داروین درباره گروه‌های اجتماعی در این کتاب و آنچه که ما در کتاب «خاستگاه گونه‌ها» می‌بینیم وجود ندارد. در نظر داروین قبیله‌ها با لانه مورچه‌ها یا کندوی زبورها همسان‌اند. این نکته در نامه‌ای که داروین بعدا در همان دهه به پسرش جورج می‌نویسد آمده است. این نامه درباره مقاله‌ای است که هنری سیجویک فلسفه دان در سال ۱۸۷۶ در شماره افتتاحیه مجله مایند نگاشته بود:

روستای داون شهرک بکنهام شهرستان کنت

27ام آوریل

جورج دلبندم

من مجله مایند را می‌فرستم- گاهنامه گیرایی به نظر می‌رسد- مقاله سیجویک بسیار دلکش بود. این مقاله به طور شگفت‌انگیزی شیوا ست و باعث شد که من احساس کنم چقدر گیج و گمراهم.- با این وجود من در یک مورد با او همداستان نیستم. او درباره پیدایش تصادفی (یعنی از طریق به اصطلاح تغییرات خودبخودی) افراد اخلاقی در قبیله سخن می‌گوید: ولی من می‌کوشم نشان دهم عشق به شکوه، تأیید دیگران و … این افراد را پدید آورده است. هنگامی که قبیله‌ای در نبرد زندگی همانند کندوی زنبورها یا لانه مورچه‌ها پیروز می‌شوند افراد با اخلاق در قبیله ظاهر می‌شوند.

ما قرار است مستقیما به لندن برویم. ولی من نسبتا بدحالم. لئونارد دهم ماه می‌ به خانه می‌آید!! برنامه‌ها تغییر کرده است.

داروین به قبیله‌ها، ساکنان لانه‌ها و خانواده‌ها همانطور می‌اندیشید که در کتاب «خاستگاه گونه‌ها» درباره حشرات اندیشیده بود. به این معنا که جامعه حشرات ابرجاندارانی با اعضایی‌اند همچون بخشی از یک پیکره. ولی با توجه به روابط خانوادگی خود او،- همسر او دختردایی‌‌اش بود و شوهر خواهر بزرگترش پسردایی اش.  این ایده بسیار طبیعی به ذهنش رسید. با این اوصاف و با این وجود داروین هرگز از این باور منحرف نشد که انتخاب طبیعی نهایتا همیشه میان افراد رخ می‌دهد؛ ازین رو سازگاری‌ها باید به مزیت افراد بازگردند و فقط در درجه دوم اگر بازگردد به گروه‌ها.

داروین همچنین هر چند چکیده‌وار به موضوع دین اشاره کرد، نمایان است که در این دوره از زندگانی‌‌اش همچون دیگر همروزگارانش در دوره ویکتوریا نسبتا به این سمت گرایش داشت که فکر کند دین سنتی، ریشه در خرافات دارد. هنگامی که کتاب «خاستگاه گونه‌ها» را می‌نوشت هنوز دادارباور بود. در نامه معروفی که داروین چند ماه بعد به ایسا گری نوشت این موضوع را هویدا کرد: «من مایلم به هر پدیده‌ای به عنوان پیامد قانون‌های طراحی شده بنگرم و جزئیات را چه پسندیده و چه ناپسند به عاملی نسبت دهم که می‌توان آن را تصادف نامید». توضیح اینکه «من ذلیلی نمی‌بینم که چرا قوانین … ممکن نیست انسان یا جاندار دیگری را در آغاز آفرینش پدید آورده باشد و اینکه شاید آفریدگاری همه چیزدان همه این قوانین را مخصوصا طراحی کرده باشد. آفریدگاری که هر رخدادی را در آینده و پیامد بعدی را از پیش می‌بیند.»

تا زمان نگارش کتاب «تبار آدمی» شاید به خاطر تأثیر گفته‌های هاکسلی که «ندانم انگاری»اش را در بوق و کرنا کرده بود حتا آن نوع باور نیز از بین رفته بود. انگلیسی‌مرد محتاطی همچون داروین این موضوع را بی پرده پدیدار نساخت و به همه اعلان نکرد؛ بلکه به دین همچون پدیده‌ای از فراورده‌ای جانبی می‌نگریست که عوامل تصادفی آن را پدید آورده است. برای نمونه او پاسخ‌های دینی به مسایل طبیعی را به هیجان یکی از سگهایش همانند کرده بود. بدین شکل که سایبانی در باد تکان می‌خورد و سگ واق واق می‌کند و جنب و جوشی از خود نشان می‌دهد. داروین خیلی دین‌ستیز نبود؛ ولی دیگر به ویژه نه دین را مرتبط به زندگانی‌‌اش می‌دید نه دلایل فراوانی می‌یافت که دین را مرتبط با زندگانی دیگران بداند.

اگرچه داروین همانند تکامل گریان اولیه (و این موضوع درباره مردمی همانند هربرت اسپنسر نیز حقیقت دارد.) درباره پیشرفت خشک‌اندیش نبود، ولی از کتاب تبار آدمی نمایان است که به طور کامل باور داشت گونه بشر بالای همه جانداران نشسته‌اند و افزون بر این در میان بشر، اروپاییان بهتر از همه شمرده می‌شدند. در ویراست‌های پسین خاستگاه گونه‌ها داروین گمان زد که شکلی از پیشرفت رخ می‌تواند داد؛ زیرا همیشه جاندارانی با کیفیت بهتر، جاندارانی با کیفیت پایین‌تر را از میدان بدر می‌کنند:

اگر ما به تمایزیافتن و تخصصی شدن اندام‌های جانداران جورواجور در زمان بلوغ (و این شامل پیشرفت مغز برای مقاصد هوشمندانه نیز می‌شود) به عنوان بهترین معیار کمال ساختار بنگریم متوجه می‌شویم که انتخاب طبیعی آشکارا به کمال می‌انجامد؛ برای اینکه همه فیزیولوژیست‌ها می‌پذیرند که تخصصی شدن اندامها تا آنجاکه باعث عملکرد بهترشان شود برای هر جانداری برتری به شمار می‌رود: ازین رو انباشت تغییراتی که گرایش به تخصصی شدن دارند در چهارچوب انتخاب طبیعی است.

روی هم رفته این تغییرات می‌تواند انباشته شود تا زیندگان به سمت کمال مطلق پیش روند. در کتاب «تبار انسان» بحث صریح زیادی دراین باره به انجام نمی‌رسد؛ ولی این موضوع باید یقینا مفروض بوده باشد. البته این صراحت بیشتر در این باره است که تاجرپیشگان پرکاری همانند خاندان وج وود و داروین در رأس جامعه‌اند و ایشان صراحتا اعلان می‌کردند ما، پاک دینان با ثروتمندان بی دردی که غرق در ثروت‌اند و کاری جز بر باد دادن آن ندارند مخالفیم.

در همه کشورهای متمدن، شهروندان ثروت می‌اندوزند و آن را برای فرزندانشان به ارث می‌نهد. بنابراین هیچ گاه فرزندان کشور یگانه‌ای عادلانه در مسابقه کامیابی شرکت نمی‌کنند. از سوی دیگر ثروت اندوزی شر مطلق نیست: زیرا بدون ثروت‌اندوزی هنر پیشرفت نمی‌کند. نژادهای متمدن نیز عمدتا به پاس قدرت سرمایه شان گسترش یافته‌اند و امروزه نژادهای متمدن در هر جایی قلمروشان را گسترش می‌دهند و جای نژادهای ضعیف‌تر را می‌گیرند؛ همچنین ثروت‌اندوزی معتدلانه با فرایند انتخاب طبیعی تداخلی ندارد. هنگامی که تنگ‌دستی توانگر می‌گردد فرزندانش وارد پیشه یا حرفه‌ای می‌شوند که در آن به اندازه کافی پیکار/ رقیب دارند. هر کس تنومندتر و اندیشه‌ورزتر باشد کامیاب‌تر خواهد شد. وجود فرهیختگانی که برای هزینه روزانه شان نیازی به کار و زحمت ندارند بیش از اندازه/ بسیار ارزشمند است؛ زیرا همه کارهای فکری سطح بالا را این گروه پیش می‌برند؛ همچنین پیشرفت‌های مادی نیز در هر زمینه‌ای عمدتا به ایشان وابسته است؛ البته اگر مزیت‌های دیگر و بالاتر را در نظر نگیریم. هرآینه ثروت هنگفت می‌تواند فرد را به طفیلی بی خاصیتی تبدیل کند؛ امّا تعداد این افراد هرگز خیلی زیاد نیستند. برخی نیز از گروه سرمایه داران حذف می‌شوند. همان جور که هر روزه ثروتمندانی را می‌بینیم که از سر نادانی یا بی بند و باری همه دارای شان را بر باد داده‌اند.

جالب است که داروین خیلی باور نداشت که اروپاییان کنونی به خاطر برتری شان در جنگ یا به خاطر برتری توان اندیشه شان از نژادهای بومی پیشی گرفته‌اند. بلکه اروپاییان در برابر بیماری‌ها از بومیان بیشتر ایمنی طبیعی داشتند. برای همین هنگامی که دو گروه با هم می‌آمیختند و تعامل می‌کردند احتمال بسیار بیشتری وجود دارد که بیماری‌های همه گیری مانند سرخک، بومی‌ها را از پا درآورد.

همچنین نمایان است که نظر داروین این بود که انتخاب جنسی در اینجا نقش بازی می‌کند. نرهای باکیفیت‌تر در نتیجه نبرد برای دست یابی به ماده‌ها رو می‌آیند؛ نیز انتخاب بر اساس زیبایی و مزیت‌های مرتبط با آن، تعداد ماده‌های جذاب‌تر را می‌افزاید. داروین در این باره می‌نویسد:

زورمندترین و نیرومندترین مردان – افرادی که بهتر می‌توانند از خانواده شان دفاع کنند، بیشتر به شکار بروند و بعدها رؤسای قبایل – آنانی که با بهترین جنگ افزارها تجهیز شده و بیشترین سرمایه را در دست دارند، سرمایه‌هایی مانند سگهای بیشتر یا دامهای بیشتر، به طور میانگین نسبت به ضعیف‌ترها، تنگدست‌ترها و پایین دست‌ترها در همان قبایل فرزند بیشتری می‌پرورند و بی شک این مردان عموما می‌توانستند زنان جذاب‌تری را فرادست آورند.

این بند به انتخاب جنسی بر اثر نبرد یا رقابت نرها، اشاره می‌کرد. جایی هم به انتخاب جنسی از راه پسند ماده، باید داد.

اغلب ما می‌پنداریم که زنان وحشی در ازدواج یک‌پارچه حال و وضع منفعلانه و خواری دارند؛ امّا این جور نیست. زنان می‌توانند چه پیش از ازدواج چه پس از آن، مردانی را که می‌پسندند بفریبند یا گاهی آنهایی را که نمی‌پسندند کنار بگذارند. پسند زنان اگر پیوسته در هر جهتی عمل کند سرانجام در ویژگی‌های قبیله اثر می‌گذارد؛ زیرا معمولا زنان فقط با توجه به سلیقه‌شان مردان خوش‌اندام‌تر را نمی‌گزینند، بلکه آنهایی را گزینش می‌کنند که همزمان در دفاع و پشتیبانی از آنها نیز تواناترین‌اند. چنین جفت‌های توانمندی معمولا نسبت به جفتهای کم‌توان، فرزندان بیشتری می‌پرورند. اگر گزینش از سوی هر دو جفت صورت بگیرد، آشکارا همان نتایج به شکل بارزتری فراچنگ می‌آید. به این طریق که مردان جذاب‌تر و در عین حال نیرومندتر دست به گزینش زنند و همزمان خودشان به وسیله زنان جذاب‌تر انتخاب شوند. به نظر می‌رسد که حقیقتا این دو شکل انتخاب چه همزمان چه ناهمزمان باید در مورد بشر به ویژه ‌طیّ دوره‌های اولیه از تاریخ دور و دراز ما رخ داده باشد.

زیباروی هاتنتات[1]، سارا بارتمن اروپاییان را شیفته می‌کرد. در کتاب «تبار بشر»  داروین به خوانندگانش اطمینان می‌دهد که بسیاری از بومیان باسن بزرگ را بسیار می‌پسندند و در برخی قبیله‌ها زنان به صف می‌شوند تا موفق‌ترین مردان بتوانند زنان با برجسته‌ترین سرین را انتخاب کنند.

داروین به برابری نقش زن و مرد باور نداشت. با اینکه انقلابگر سترگی بود؛ ولی هنجارشکن نبود. گرایشش مبنی بر برتری اروپاییان بر بومی‌ها این مطلب را آشکارا نشان می‌دهد و حتا بیشتر به خاطر باور قطعی او به این که مردان از زنان به طور متوسط باهوش‌ترند:

تمایز اصلی در قوای فکری مرد و زن با این واقعیت نمایان می‌شود که مردان هر کاری را عهده دار شوند نسبت به زنانی که همان کار را بر عهده می‌گیرند برتری بیشتری را می‌توانند فراچنگ آورند؛ چه آن کار نیاز به ژرف‌اندیشی، استدلال یا تخیل داشته باشد یا صرفا نیاز به حس و قدرت بدنی داشته باشد. اگر در زمینه شعر، نقاشی، پیکرتراشی، موسیقی- چه تصنیف چه اجرا – تاریخ، دانش و فلسفه دو فهرست با نیم دوجین اسم از مردان و زنان برتر آماده کنیم  و با هم بسنجیم در هر رشته‌ای عملکرد مردان بسیار بهتر از زنان خواهد بود.

در عوض به نظر داروین زنان موجوداتی آکنده از عاطفه و همدردی‌اند. به دیگر سخن، سر و مغز برای مردان در نظر گرفته شده است و دل برای زنان!

در فصل بعدی به امید و آرزوهای داروین نگاهی می‌افکنیم مبنی بر این که «خاستگاه گونه‌ها» می‌تواند درک و فهم توده را تغییر دهد یا نه.

[1]هاتنتات: دسته ای از بومیان آفریقای جنوبی.