پساوند
قافیه
قافیۀ خطّی
قافیه بر پایه زبان؛ یعنی گفتار شناخته میشود؛ امّا در زبان پارسی اگر همین زبان دارای شکل نوشتاری شد، یکسانی خطّی نیز باید پاس داشته شود؛ به دیگر سخن، در شعر پارسی، قافیه هم، جنبهٔ شنیداری دارد هم دیداری. همچون این شعر سعدی:
پیوند روح میکند این باد مشک بیز / هنگام نوبت سحر است ای ندیم خیز (سعدی)
از نظر گفتار، واژههای «حضیض»، «لذیذ»، «غلیظ» با «مشک بیز» و «خیز» همقافیه اند؛ امّا چون شکل نوشتاری و دیداری آنها نایکسان است، قافیه کردن آنها در ادب پارسی درست نیست. در بیت زیر نیز پساوند خطی پاس داشته نشده است؛ زیرا واجهای پساوند «بحر» و «شهر»، از نظر گفتار یکسان اند؛ اما نوشتارشان یکسان نیست.
چه مصر و چه شام و چه بر و چه بحر / همه روستایند و شیراز شهر
در شعر انگلیسی پساوند خطی پاس داشته نمی شود و فقط پساوند سویۀ شنیداری دارد نه دیداری. برای نمونه در شعر زیر از رابرت گریوز واژه «see» با «anatomy» و «trick» با «rhetoric» پساوند ساخته است؛ در صورتی که شکل نوشتاری آن ها یکسان نیست و فقط آوایشان یکسان است.
The Naked And The Nude
The Hippocratic eye will see
In nakedness, anatomy;
And naked shines the Goddess when
She mounts her lion among men.
The nude are bold, the nude are sly
To hold each treasonable eye.
While draping by a showman’s trick
Their dishabille in rhetoric,