فرهنگ خوشنویسی

آشنایی با ابزار خوشنویسی و روش تراشیدن قلم

قلم نی

قلم دزفولی بهترین نوع قلم نی است. در گزینش آن باید به نکت‌های زیر درنگریست:

رنگ پوست قلم، قهوه ای گرایان به سرخ است و رنگ گوشت درون آن به رنگ سفید (بدون کجی و انحراف) می‌گراید و قطرش در حدود قطر مداد است.

مرکّب

مرکّب خوشنویسی در دو نوع خشک و مایع راهی بازار می‌شود. امروزه بیشتر مرکّب‌های مایع که در رنگهای گوناگون در بازار هست به کار گرفته می‌شود. بهترین نوع آن، مرکّبی است که در عین پررنگی و غلظت دارای کشش نیز باشد.

کاغذ

بهترین نوع کاغذ برای خوشنویسی کاغذی است که دارای صافی متوسط باشد. کاغذهای بسیار صاف و لغزنده یا زبر برای خوشنویسی برازنده نیستند. در برخی موارد به جای کاغذ از مواد دیگری مانند: چوب، مقوا، بوم و … بهره می‌برند که در این موارد باید قلم و مرکب مناسب هر کدام به کار رود.

قلم‌تراش

کارد ویژه‌ای است برای تراشیدن قلم. تیغه آن ریخت و شکل خاصی دارد. جنس تیغه های قلم تراش باید از نوع فولاد خشک و سخت باشد.

قط ‌زن

ابزاری است که به هنگام قط زدن نوک قلم در زیر قلم می‌نهند. جنس قط زن باید نرم تر از تیغه قلم‌تراش باشد. موادی مانند: چوب‌های سخت، شاخ و عاج جانوران برای ساختن قط زن شایسته اند. بخش زیرین قطزن که روی میز جای می‌گیرد کاملاً تخت و بخش بالایی آن که قلم بر روی آن می‌نشیند، کمی کمانی‌شکل است.

زیر مشقی

ابزاری است که در زیر کاغذ جای می‌گیرد تا هنگام نوشتن، نوک قلم بهتر بر روی کاغذ بنشیند و به خوبی بر روی آن بلغزد. زیرمشقی را می‌توان از چرم طبیعی صاف و نرم یا برخی چرم‌های مصنوعی فراهم آورد. حتا می‌توان از چند لایه روزنامه بهره برد.

دوات

آوند دهان‌گشادی است که مرکب و لیقه درون آن نهاده می‌شود. جنس آن معمولاً از شیشه، چینی یا پلاستیک است.

لیقه

نخ یا الیاف ابریشمی است که در درون دوات نهاده می‌شود. امروزه لیقه‌های آماده از جنس ابریشم طبیعی و مصنوعی در بازار هست.

روش تراشیدن قلم

تراشیدن قلم در چهار مرحله انجام می‌گیرد.

الف) ایجاد میدان قلم: قلم را از سر باریک‌تر آن در میان انگشتان قرار داده با دست دیگر تیغه قلمتراش را با زاویه ای حدود ۴۵۰ بر روی قلم در فاصله مناسبی از نوک قلم می‌گذاریم و با حمایت انگشتان شصت هر دو دست که در پشت تیغه قرار می‌گیرند میدان قلم را می‌تراشیم.

ب) کناره برداری: در این مرحله کناره های قلم را از دو طرف کم کم و به یک اندازه برمی‌داریم تا بخشی از نوک قلم دارای پهنای برابر گردد.

ج) پشت برداری: برای اینکه در هنگام مرکب برداری مقداری مرکب در پشت قلم ذخیره شود و در هنگام نوشتن به آسانی و کم کم در نوک قلم روان شود، بخشی از پوست قهوه ای رنگ پشت قلم را طوری برمی‌داریم که پوست کناره ها بر نوک قلم باقی بماند.

د) قط زدن: در پایان قسمت نوک قلم را بر روی قطزن قرار داده تیغه قلم تراش را با زاویه ای در حدود ۲۰۰ تا ۲۵۰ نسبت به خط افقی به طور تقریباً عمود در قسمتی که پوست آن را برداشته ایم می‌گذاریم و با فشار انگشت شصت و با یک حرکت آن را قط می‌زنیم. چنانچه نوک قلم حالت مطلوب را به دست نیاورد این عمل را تکرار می‌کنیم. در بعضی از قلمها شکافی در نوک قلم ایجاد می‌کنند که به روان تر شدن مرکب کمک می‌کند. این عمل را فاق زدن می‌گویند امروزه بسیاری از خوشنویسان فقط قلمهای پهن را فاق می‌زنند.

کتابنما

1- بازاندیشی زبان فارسی؛ داریوش آشوری، تهران: نشر مرکز، چاپ نخست؛ ۱۳۷۲.

2- راحه الصدور و آیه السرور، در تاریخ آل سلجوق؛ به سعی و تصحیح محمد اقبال؛ هلند: ۱۹۲۱.

3- خوشنویسی، رشته گرافیک؛ شاخه فنی و حرفه ای؛ سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی؛ تهران: شرکت چاپ و نشر کتابهای درسی ایران؛ ۱۴۰۴.