برخی از همکاران از نگارنده پرسیده اند که وزن دوری چه تفاوتی با همسان دولختی دارد. آیا این دو برابر و هممعنایند و هر همسان دولختی، دوری است یا نه؟ برای پاسخ دادن به این پرسش نخست چند اصطلاح در وزنشناسی بررسی می شود؛ سپس به بررسی هر یک از این دو نوع وزن می پردازیم و پس از آن به پرسش اصلی مان می رسیم.
انواع وزن
همانگونه که از شکل بالا روشن است وزن همسان بر دو گونه است: نخست وزن های همسانی که از یک پایه آوایی ساخته شده اند؛ مانند وزن شاهنامه که از پایه آوایی «فعولن» ساخته شده است. دوم وزن های همسانی که از تکرار متناوب دو پایه آوایی ساخته شده اند؛ مانند وزن «مفتعلن مفاعلن // مفتعلن مفاعلن». به این گونه وزن ها، همسان دولختی می گویند. وزن های همسان دولختی دو ویژگی دارند؛ نخست اینکه دارای چهار پایه آوایی اند. دودیگر اینکه پایه های آوایی یک در میان بازآورده می شود. به دیگر سخن، وزن دولختی از دو پایه آوایی ساخته شده است که یک در میان تکرار شده اند؛ مانند شعر زیر:
هستی و نیستی چو شمع پرتوی از خیالِ توست / با شبِ من تو آمدی با سحرم تو می روی (بیدل دهلوی)
شعر پیشین دو لختی است: «مفتعلن مفاعلن // مفتعلن مفاعلن»؛ همانگونه که دیده میشود، این بیت از دو پایه آوایی «مفتعلن» و «مفاعلن» ساخته شده است که یک در میان بازآمده اند.
وزن های دولختی پرکاربرد شعر پارسی بدین گونه اند:
| UU//–U-/U-UU–U/–U- | فَعِلاتُ فاعِلاتُن // فَعِلاتُ فاعِلاتُن | چهار پایهای | ۸ کوتاه/۸ بلند |
| – -U-U/-UU-//-U-U/-UU | مُفتَعِلُن مَفاعِلُن// مُفتَعِلُن مَفاعِلُن | چهار پایهای | ۸ کوتاه/۸ بلند |
| -U-U/-UU-//-U-U/–UU | مَفاعِلُن فَعِلاتُن // مَفاعِلُن فَعِلاتُن | www.jafarisaeed.ir | ۸ کوتاه/۸ بلند |
| —U–//–U-/-U-/–U- | مُستفعِلُن فاعِلاتُن // مُستفعِلُن فاعِلاتُن | چهار پایهای | ۴ کوتاه/۱۲ بلند |
| –U-/-UU-//-U-/-UU– | مُفتَعِلُن فاعِلُن // مُفتَعِلُن فاعِلُن | چهار پایهای | ۶ کوتاه/۸ بلند |
| -U-U/-UU-/–UU/-U-U | مَفاعِلُن فَعِلاتُن // مَفاعِلُن فَعِلاتُن | چهار پایهای | ۸ کوتاه/۸ بلند |
| –U-/–U-//-U-/–U– | فاعِلاتُن فاعِلُن // فاعِلاتُن فاعِلُن | چهار پایهای | ۴ کوتاه/۱۰ بلند |
| U– -U-/-U-U//-U-/-U | مَفاعِلُن فاعِلُن // مَفاعِلُن فاعِلُن | چهار پایهای | ۶ کوتاه/۸ بلند |
| -UU-/-U-U/-UU-/-U-U | فَعِلاتُن مَفاعِلُن // فَعِلاتُن مَفاعِلُن | چهار پایهای | ۸ کوتاه/۸ بلند |
| —U/-U–//–U/-U— —U-/U–//–U-/U— | مُستفعِلُن فَعولُن // مُستفعِلُن فَعولُن ( مَفعولُ فاعِلاتُن // مَفعولُ فاعِلاتُن) | چهار پایهای | ۴ کوتاه/۱۰ بلند |
| —/UU–//—/UU— —U/U–//—U/U— | مُستفعِلُ مَفعولُن// مُستفعِلُ مَفعولُن ( مَفعولُ مَفاعیلُن // مَفعولُ مَفاعیلُن) | چهار پایهای | ۴ کوتاه/۱۰ بلند |
اکنون به بررسی وزن دوری می پردازید.
وزن دوری
در وزن های دوری همانند وزن های دولختی، هر مصراع از بازآمد متناوب دو پایه آوایی ساخته شده است؛ با این تفاوت که پایان هر لخت مانند پایان هر مصراع است. به دیگر سخن، هجای پایان لخت چه کشیده باشد چه کوتاه، هجای بلند به شمار می رود؛ مانند نمونه زیر:
مر چرخ را ضرر نیست وز گردشش خبر نیست / عالم یکی درختی است کش جز بشر ثمر نیست (ناصرخسرو)
بیت بالا در وزن «مفعول فاعلاتن // مفعول فاعلاتن» سروده شده است. هر مصراع دو لخت دارد: «مر چرخ را ضرر نیست»،«وز گردشش خبر نیست». هجای پایان لخت «نیست» کشیده است؛ ولی آن را برابر با هجای بلند به شمار می آوریم. از سوی دیگر هنگام خوانش در پایان هر لخت درنگ و ایستی روی می دهد. به دیگر سخن ایستگاه آوایی دارد؛ همانگونه که در بیت پیشین می شاید هنگام رسیدن به «نیست» و «است» درنگ کنیم. نشانه هجایی بیت بالا را این گونه می توان نگاشت: «–U-/U–//–U-/U–».
سراینده آزاد است که به جای وزن بالا، شعر را به دو شکل زیر نیز بسراید: «–U-/U–// U-U-/U–»،«–U-/U–// U–U-/U–»؛ چراکه پایان لختها اگر کشیده (U-) باشد باز هم بلند (-) به شمار می رود.
تفاوت وزن دوری و دولختی
اکنون ممکن است برای برخی این پرسش پیش بیاید که تفاوت وزن دوری و دولختی در چیست؟ اگر وزن دوری دو پایه آوایی دارد که یک در میان بازمی آیند و دولختی نیز همینگونه است؛ پس آیا این دو وزن یکسان و هممعنا به شمار می روند یا نه؟
در پاسخ باید گفت که در وزن های دوری، پایان لخت مانند پایان مصراع است. در نتیجه سراینده نمی تواند واژه ای را دو پاره کند و بخشی از آن را در لخت نخست و بخشی را در لخت دوم بیاورد. این کار در وزن دوری درست و روا نیست؛ به دیگر سخن سراینده نمی تواند بخشی از واژه را در یک پایه آوایی بیاورد و برخی را در پایه بعدی. به عبارت دیگر واژه را نمی توانیم شکست؛ اما در وزن همسان دولختی سراینده می تواند واژه را بشکند. آن را دو بخش کند. بخشی را در پایان لخت نخست و بخشی را در آغاز لخت دوم بیاورد؛ در این حالت یک واژه در دو پایه آوایی نشسته است؛ مانند نمونه زیر:
نسیم در سرِ گل بشکند کلالۀ سنبل / چو از میانِ چمن بویِ آن کلاله برآید (حافظ)
وزن این بیت: «مفاعلن فعلاتن // مفاعلن فعلاتن» است. این بیت دولختی است؛ اما دوری نیست؛ زیرا لخت نخست مصراع نخست می شود: «نسیم در سرِ گل بش» و لخت دوم آن می شود: «کند کلالۀ سنبل». همانگونه که دیده می شود در پایان لخت ها درنگ نمی توان کرد. از سوی دیگر، هجای نخست «بشکند»: «بش» در لخت نخست می افتد و هجای دوم و سوم: «ک ند» آن در لخت دوم. نتیجه این که این شعر را نمی توانیم دوری به شمار آوریم. گرچه وزن دولختی دارد. از آن چه گفته شد، به این برآیند می رسیم که هر وزن دوری، دولختی است؛ اما هر وزن دولختی دوری نیست.
اکنون ممکن است این پرسش پیش بیاید که کدام یک از وزن های دولختی، دوری است؟ در پاسخ باید گفت وزن هایی که پایه های آوایی ناقص دارند، دوری اند. منظور از پایه های آوایی ناقص «مفعول …» است. یعنی پایه های آوایی که با حذف یک یا دو هجا از پایه های آوایی اصلی: «مستفعلن، مفاعیلن، فعولن، فاعلاتن» درست شده اند. برای نمونه «فاعلاتن» یک پایه آوایی اصلی است که در وزن های همسان تک پایه ای دیده می شود؛ ولی «فاعلن» یک پایه آوایی ناقص است؛ زیرا از حذف یک هجا از «فاعلاتن» درست شده است. حتا اگر بیتی را بتوان به دو گونه برش زد. در یک برش وزن همسان به دست آید و در برشی دیگر وزن دولختی، این گونه شعرها را هم می توان دوری دانست؛ مانند نمونه زیر:
نتیجه گیری
هر وزن دوری باید ویژگی های زیر را داشته باشد:
۱- وزن دوری باید دولختی باشد.
۲- در پایان لخت ها ایستگاه آوایی دیده می شود.
۳- هجای پایان لخت همیشه بلند به شمار می رود؛ اگرچه کوتاه یا کشیده باشد.
۴- واژه در پایان لخت، به پایان می رسد.
۴- وزن های ناهمسان را اگر بتوانیم به شکل همسان دولختی برش بزنیم، می تواند دوری به شمار روند.
۵- وزنهای دوری معمولا پساوند میانی نیز دارند.
کتابنما
1- دور، وزن دوری و منشاء اختیار شاعری در وزن دوری؛ عبدالرضا سیف، محمدجواد عظیمی، ۱۳۹۴.
2- زیباشناسی سخن پارسی3؛ ج3، میرجلال الدین کزازی، نشر مرکز، ۱۳۷۳.