خودارزیابی
۱- شاعر برای سعادت و خوشبختی چه کارهایی را پیشنهاد میکند؟
۱) سحر خیز باش. ۲) با مادرت مهربانی کند و به او خدمت کن. ۳) سخنان پدرت را گوش کن. ۴) با ادب و تمیز باش. ۵) سخنان استادت را بیاموز ۶) راستگو باش. ۷) زندگانی ات را بیهوده نگذران.
۲- عبارتِ «جز راست نباید گفت؛ هر راست نشاید گفت»، با کدام قسمت شعر تناسب دارد؟ نشاید: شایسته نیست
زنهار مگو سخن به جز راست / هر چند تو را در آن ضررهاست
۳- برای پُربار کردن روزهای زندگی چه باید کرد؟
باید بیندیشی و هر روز کار سودمندی انجام دهی.
«روزی که در آن نکرده ای کار / آن روز ز عمر خویش مشمار»
دانش ادبی (ادبیات اندرزی یا تعلیمی)
شعری که خواندیم، سرشار از موعظه و پند و اندرز است. شاعران و نویسندگان همه ملّتها، سرودهها و نوشتههایی دارند که در آنها، راه بهتر زیستن و خوشبختی و سعادت را نشان میدهند. به این نوع سرودهها و نوشتهها ادبیات اندرزی یا تعلیمی میگویند. «بوستان» و «گلستان» سعدی، «مثنوی معنوی» مولوی و «کلیله و دمنه» از بهترین نمونههای ادبیات تعلیمی ایران به شمار میآیند.
● به چه ادبیاتی تعلیمی گفته می شود؟ – نوشته ای که سرشار از موعظه و پند و اندرز است.
● کدام یک از کتابهای زیر جزء ادب اندرزی به شمار نمیرود؟ (بوستان – مثنوی معنوی – شاهنامه فردوسی – کلیله و دمنه)
کلیله و دمنه: کتابی است پندآموز که در آن حکایتهایی گوناگون و بیشتر از زبان حیوانات نقل شده است، نام کتاب از دو شغال به نام «کلیله» و «دمنه» گرفته شده است. اصل داستان به زبان هندی بوده است. این کتاب در قرن ششم به وسیلۀ ابوالمعالی نصرالله منشی از عربی به فارسی ترجمه شده است.
بوستان سعدی (سعدی نامه): منظومه ای است اخلاقی، اجتماعی و عرفانی که سعدی شیرازی آن را در ده باب و در قالب مثنوی سروده است. این کتاب تاکنون به زبان های مختلف ترجمه شده است.
گفت و گو
۱- پیامبر میفرماید:
«قولوا الحقّ وَ لَو عَلَی اَنْفُسِکُم: حق را بگویید؛ هرچند به زیانتان باشد.»
درباره ارتباط این سخن گهربار با متن درس، در گروه گفت وگو کنید.
با بیت پیش رو نزدیکی معنایی دارد: «زنهار مگو سخن به جز راست / هر چند تو را در آن ضررهاست»
ما همیشه باید راستگو باشیم؛ ولی گاهی راستگویی به زیان ماست. پیامبر و شعر هر دو به این اشاره میکنند که در صورت زیان هم باید راستگو باشیم و از دروغ بپرهیزیم.
۲- شعر «شوق مهدی» را با لحن مناسب در گروه بخوانید و شیوه خواندن آن را با خوانش متن این درس مقایسه کنید.
این شعر لحن غنایی دارد و درون مایه آن اندرزی و پندآمیز است.
فعالیت های نوشتاری
۱- در متن درس، شکل نوشتاری کدام واژهها با شکل گفتاری آنها متفاوت است؟ آنها را بنویسید.
– خواب، چون، تو، خویش
۲- بیتهایی از را که ردیف دارند، بنویسید و زیر قافیه آنها خط بکشید.
با مادر خویش مهربان باش / آماده خدمتش به جان باش
با چشم ادب نگر پدر را / از گفته او مپیچ سر را
چون با ادب و تمیز باشی / پیش همه کس عزیز باشی
۳- در مصراع زیر، متمّم و مفعول را مشخص کنید.
«زین گفته، سعادت تو جویم.»
– متمم: گفته / مفعول: سعادت
متمم: واژه ای است که پس از حرف اضافه می آید.
حرف اضافه: از، به، با، بر، برای، در، درباره، تا …
مفعول: به اسمی گفته میشود که کار بر روی آن انجام میگردد و در پاسخ «چه چیزی را» یا «چه کسی را» میآید. نشانه مفعول «را» است. مانند: دوستم را در خیابان دیدم. چه کسی را دیدم؟ – دوستم را
۴- بیت زیر که سروده نظامی است، با کدام قسمت درس ارتباط معنایی دارد؟
غافل منشین نه وقت بازی است / وقت هنر است و سرفرازی است
بازگردانی: بی خبر نباش زیرا این جا زمان بازی و وقت گذرانی نیست. این جهان وقت هنرآموزی و به دست آوردن افتخار است.
روزی که در آن نکرده ای کار / آن روز ز عمر خویش مشمار
نظامی: (بین ۶۰۲ تا ۶۱۴ – حدود ۵۲۰ هـ.ق) این شاعر نامدار ایرانی در شهر گنجه، به دنیا آمد. در جوانی به تحصیل علوم اسلامی و فرهنگ و ادب، قصص و تاریخ همّت گماشت. داستان پردازی در منظومه های او به اوج رسید. آثار نظامی عبارت اند از: «مخزن الاسرار»، «خسرو و شیرین»، «لیلی و مجنون»، «هفت پیکر»، «اسکندنامه» و «دیوان اشعار».
در املای واژههای «جزء» و «جز» باید دقت کنیم؛ بخشی «جزء» به معنای «بخشی از کلّ چیزی» است و «جز» به معنای «مگر، غیر، الّا و …»