گفت و گو
۱- درباره تأثیر دو نامه میرزای شیرازی و سید جمال، گفت وگو کنید.
– سبب خیزش و جنبش توده مردم شدند.
۲- از دیوان حافظ، متن شعر «ای هدهد صبا به سبا میفرستمت …» را بیابید. در گروه بخوانید و قافیههای آن را مشخص کنید.
ای هدهد صبا به سبا میفرستمت / بنگر که از کجا به کجا میفرستمت
حیف است طایری چو تو در خاکدانِ غم / زین جا به آشیانِ وفا میفرستمت
در راهِ عشق مرحلهٔ قُرب و بُعد نیست / میبینمت عیان و دعا میفرستمت
هر صبح و شام قافلهای از دعای خیر / در صحبتِ شمال و صبا میفرستمت
تا لشکرِ غمت نکند مُلکِ دل خراب / جانِ عزیزِ خود به نوا میفرستمت
ای غایب از نظر که شدی همنشین دل / میگویمت دعا و ثنا میفرستمت
در روی خود تَفَرُّجِ صُنع خدای کن / کآیینهٔ خداینما میفرستمت
تا مطربان ز شوقِ مَنَت آگهی دهند / قول و غزل به ساز و نوا میفرستمت
ساقی بیا که هاتفِ غیبم به مژده گفت / با درد صبر کن که دوا میفرستمت
حافظ سرودِ مجلس ما ذکرِ خیرِ توست / بشتاب هان که اسب و قبا میفرستمت
فعالیت های نوشتاری
۱- در متن درس، دو واژه بیابید که شکل نوشتاری و گفتاری آنها مانند «شنبه» متفاوت باشد.
– تنباکو، استانبول
۲– در هر یک از جملههای زیر، گروه اسمی و وابستههای آن را مشخّص کنید.
◙ شعر زیبا، هم در گزینش لفظ و هم در بیان معنا توجه مخاطب را برمیانگیزد.
شعر زیبا ← هسته: شعر، زیبا: صفت بیانی / گزینش لفظ ← هسته: گزینش، لفظ: مضاف الیه / بیان معنا ← هسته: بیان، معنا: مضاف الیه / توجه مخاطب ← هسته: توجه، مخاطب: مضاف الیه
◙ میرزای بزرگ، مرجع شجاع، فتوای تاریخی را نوشت.
میرزای بزرگ ← هسته: میرزای، بزرگ: صفت / مرجع شجاع ← هسته: مرجع، شجاع: صفت / فتوای تاریخی ← هسته: فتوا، تاریخی: صفت
۳- در نمونههای زیر، جناسها را بیابید.
الهی، چون تو حاضری، چه جویم و چون تو ناظری، چه گویم؟ (علّامه حسن زاده آملی)
دانش زبانی: ناظر: بیننده / دانش ادبی: جویم، گویم: جناس ناهمسان / حاضر، ناظر: جناسواره (جناس نیستند.)
سرو چمان من چرا میل چمن نمیکند / همدم گل نمیشود، یاد سمن نمیکند (حافظ)
دانش زبانی: چمان: با ناز راه رونده / همدم: همنشین / سمن: یاسمن، یاس / دانش ادبی: چمان، چمن: جناس ناهمسان / من، سمن: جناس ناهمسان / من، چمن: جناس ناهمسان / چمن، سمن: جناس ناهمسان / سرو چمان: استعاره از یار / میل چمن و …: کنایه از به گلگشت رفتن / همدم گل: جانبخشی
بازگردانی: یار من که مانند سرو است، چرا میلی به بیرون رفتن به باغ و بوستان ندارد (از خانه بیرون نمی آید تا ما را ببیند).
نه هر چه به قامت مهتر، به قیمت بهتر. (گلستان سعدی)
دانش زبانی: قامت: قد / مهتر: بزرگتر / قیمت: ارزش / دانش ادبی: مهتر، بهتر: جناس ناهمسان / قامت، قیمت: جناسواره
بازگردانی: هر کس که بلندبالاتر است، ارزشمندتر نیست.
برخی از واژهها، به گونه ای تلفّظ و شنیده میشوند که با شکل نوشتاری آنها مطابقت کامل ندارد؛ مانند «پنبه، منبر، سنبل و …»
هنگام نوشتن املای فارسی، لازم است به این گونه واژهها، توجه کنیم:
| نوشتار | گفتار |
| پنبه، منبر، سنبل | پمبه، ممبر، سمبل |
گوشزد: هر گاه پس از واج «ن» واج «ب» بیاید، «ن» تبدیل به «م» می شود.
حکایت: نام خوشبو
یکی از عارفان روزی در راه، کاغذی دید که نام مبارک پروردگار (بسم الله) در آن نوشته شده بود و مردم پا بر آن مینهادند و میگذشتند. ایستاد و کاغذ را برگرفت و آن کاغذ را معطر گرداند و اندر شکاف دیوار نهاد تا از آسیب پای رهگذران در امان باشد.
مدتها گذشت به خواب دید که ندایی به او میگوید: «ای دوست! نام من را خوشبو کردی و مرا بزرگ داشتی و حرمت نهادی. ما نیز نام تو را معطر گردانیم؛ در دنیا و آخرت تو را بزرگ و گرامی خواهیم داشت.
دانش زبانی: عارف: خداشناس/ مبارک: همایون / نهادن: گذاشتن (بن ماضی: نهاد؛ بن مضارع: نه)/ گذشتن: عبور کردن (بن ماضی: گذشت؛ بن مضارع: گذر)/ برگرفتن: برداشتن(بن ماضی: برگرفت؛ بن مضارع: برگیر)/ معطر: خوشبو/ اندر: در، درون / حرمت نهادن: احترام گذاشتن/ گرامی: عزیز، ارجمند / دانش ادبی: دنیا و آخرت: تضاد
