آموزه ششم: جمله موضوع

معلّم، پیش از پرداختن به درس، برای یادآوری آموخته‌ها به دانش‌آموزان گفت: شما تاکنون، نقشه نوشتن، طبقه بندی ذهن و کوچک ترکردن موضوع را یادگرفته اید و با ساختار بند، یعنی جمله موضوع و جمله‌های تکمیل کننده، آشنا شده اید.

در این درس، باز هم می‌خواهیم درباره ساختار بند گفت وگو کنیم.

در درس قبل، گفتیم بند سالم وکامل، بندی است که یک جمله موضوع و چند جمله تکمیل کننده دارد.

یک بار دیگر، به نمودار ساختار بند توجه کنید:

اهمیت جمله موضوع از جمله‌های تکمیل کننده بیشتر است؛ به همین سبب، در این درس، تلاش می‌کنیم تا جمله موضوع را بهتر و بیشتر بشناسیم. جمله موضوع و جمله‌های تکمیل کننده ساختمان بندهای بدنه را تشکیل می‌دهند.

اکنون از بندهای بدنه آغاز می‌کنیم. هر یک از بندهای بدنه یک موضوع اصلی دارد. موضوع اصلی هر بند، معمولا، در اولین جمله آن، آورده میشود. به این جمله «جمله موضوع» گفته می‌شود.

در نوشتۀ زیر، که یک بند است، جمله نخست آن، «بهار فصل روییدن و تازه شدن است»، جملۀ موضوع است.

«بهار فصل روییدن و تازهشدن است. در فصل بهار، همه موجودات از خواب زمستانی بیدار میشوند. خاک هم تکانی به خود میدهد و سبزهها را میرویاند و شاخ و برگ خشکیدۀ درختان هم سرسبز و پُرشکوفه میشوند».

جمله موضوع مهم ترین جمله بند است. از این رو، جمله موضوع راهنمای خوبی برای نویسنده و خواننده است. نویسنده، با نوشتن جمله موضوع، درمی‌یابد که چه مطالبی را باید در جمله‌های بعد بگنجاند. خواننده نیز، با خواندن جمله موضوع، به آسانی می‌فهمد که موضوع بند چیست. در مثال بالا، وقتی نویسنده بند را با جملۀ «بهار فصل روییدن و تازه شدن است» آغاز کند، می‌داند که جمله‌های بعدی باید بیان کننده موضوع بهار و رویش باشد. خواننده نیز، با خواندن جمله موضوع، در ابتدای بند، متوجه مطالب این بند می‌شود.

چه رابطه ای بین جملۀ موضوع با بقیه جمله‌های بند وجود دارد؟

همان طور که در نمونه بالا دیدیم، در یک بند، به جز جمله موضوع، جمله‌های دیگری نیز وجود دارد که موضوع جمله نخست را تأیید و تقویت می‌کنند. بند یا نوشته ای که تمام جمله‌های آن در توضیح و شرح بیشتر فکر و موضوع جمله نخست (جمله موضوع) باشد بند یا نوشته منظم و منسجم است.

اکنون، به دو بند زیر توجه کنید:

الف: «خواندن داستان باعث رشد ذهنی کودکان می‌شود. دنیای داستان با تخیل آمیخته است و دنیای ذهنی کودکان نیز دنیایی سرشار از زیبایی‌های تخیل است. کودکان، در عالم خیال، خود را به جای شخصیت‌های داستان می‌گذارند و نقش آنها را بازی می‌کنند. این همراهی با رویدادهای داستانی بر تجربه‌های آنها می‌افزاید و سبب رشد فکریشان می‌شود».

ب: «خواندن داستان باعث رشد ذهنی کودکان می‌شود. نقاشی تمرین درست نگاه کردن است. کاریکاتور تمرین جور دیگر دیدن است. خوش نویسی تمرین تسلط بر انگشتان و زیبانوشتن کلام است. والدین، معمولا، در تعطیلات تابستان، به غنی کردن اوقات فراغت فرزندانشان فکر می‌کنند.»

همان طور که می‌بینید، در نوشته بند الف، همه مطالب برای تکمیل و گسترش موضوع جمله اول (تأثیر داستان در رشد ذهنی کودکان) آورده شده است و بین جمله‌ها ارتباط معنایی کاملی وجود دارد؛ بنابراین، بند اول نوشته ای منسجم است؛ اما در نوشتۀ دوم (بند ب) ، جمله‌های متن با یکدیگر و با جمله نخست ارتباط ندارند و هر کدام موضوعی جداگانه را بیان می‌کنند.

این گونه نوشته‌ها به نوعی هذیان شبیه اند که با پراکنده گویی موضوع را از یاد می‌برند و خواننده را سردرگم می‌کنند

فعّالیّت‌های نگارشی ۶

بندهای زیر را بخوانید و سپس، موضوع بند و جمله موضوع را مشخص کنید

الف) بازی، برای کودکان، لذت بخشتر از خوردن آب و غذاست. کودکان، وقتی در شورو شادی بازی غرق می‌شوند، غذاخوردن را فراموش می‌کنند. بیشتر مادران، برای خوراندن غذا به کودکان خود، به زحمت می‌افتند؛ اما هرگز پیش نمی‌آید مادری، برای تشویق کودک به بازی، به زحمت بیفتد. کودکان، هنگام غذا خوردن، به سراغ بازی می‌روند ولی هنگام بازی، معمولاً دنبال غذا نمی‌روند.

موضوع بند:

جمله موضوع:

ب) «کتابها مثل آدمها هستند. بعضی از کتابها ساده لباس می‌پوشند و بعضی لباسهای عجیب و غریب و رنگارنگ دارند. بعضی از کتابها برای ما قصه می‌گویند تا بخوابیم و بعضی قصه می‌گویند تا بیدار شویم. بعضی از کتابها شاگرد اول می‌شوند و جایزه می‌گیرند؛ بعضی مردود می‌شوند و بعضی تجدید؛ بعضی از کتابها تقلب می‌کنند… بعضی از کتابها پُرحرف اند؛ ولی حرفی برای گفتن ندارند و بعضی ساکت و آرام اند ولی یک عالَم حرف گفتنی در دل دارند … .»

بی بال پریدن، قیصر امین پور

موضوع بند:

جمله موضوع:

برای هر یک از موضوع‌های زیر، یک بند بنویسید.

الف) تیم والیبال کلاس ما

ب) صدای زنگ آخر

نوشته‌های دوستانتان را که در کلاس خوانده م یشود، بر اساس معیارهای زیر، بررسی و نقد کنید.

سنجه‌های ارزیابی

■ داشتن پیش‌نویس؛

■ داشتن پاک‌نویس (رعایت نشانه‌های نگارشی، نداشتن غلط املایی، توجه به درست نویسی و حاشیه گذاری)؛

■ رعایت ساختار بند (داشتن جملۀ موضوع، داشتن جمله‌های تکمیل کننده)؛

■ شیوۀ خواندن

نتیجه بررسی و داوری

درست نویسی ۶

الف) صبح زود از خانه بیرون می‌روم. وقتی به مدرسه می‌رسم، بابای مدرسه را می‌بینم که تازه در مدرسه را باز می‌کند.

ب) صبح زود از خانه بیرون می‌روم. وقتی به مدرسه رسیدم، بابای مدرسه را می‌بینم که تازه در مدرسه را باز می‌کرد.

جملۀ الف درست است؛ زیرا همۀ فعل‌ها در زمان «حال» جریان دارند. هنگام نوشتن باید به زمان فعل‌ها توجه کرد. چرخش فعلها از زمان حال به زمان گذشته، و برعکس، نوشته را پیچیده و خواننده را سردرگم می‌کند.

جمله‌های زیر را ویرایش کنید:

■ دوچرخه سواری، در روزهای با صفای اردیبهشت، دلپذیر بود. دوچرخه هم انگار خوشش می‌آید. بهتر می‌رفت.

■ گل را از روی شاخه می‌چیدم، بو می‌کشم، اما مثل همیشه از بوی آن لذت نمی‌بردم.

مثل نویسی ۶

ضرب المثل زیر را بازآفرینی کنید.

ضرب المثل: «بار کج به منزل نمی‌رسد.»

بازآفرینی