خودارزیابی
۱- در ابیات زیر لف و نشرها را بیابید و نوع آنها را مشخص کنید.
الف) اگر ز خلق ملامت و گر ز کرده ندامت / کشیدم، از تو کشیدم، شنیدم، از تو شنیدم (مهرداد اوستا) / ملامت: سرزنش / ندامت: پشیمانی
لف۱: ملامت، لف۲: ندامت / نشر۲: شنیدم، نشر۱: کشیدم (نامرتّب) «نهایی دی ۹۸»
بازگردانی: اگر از مردم سرزنش شنیدم به خاطر تو شنیدم و اگر از کارهایم پشیمان شدم، به خاطر تو پشیمان شدم.
ب) فرورفت و بررفت روز نبرد / به ماهی نم خون و بر ماه گرد (فردوسی) / بررفت: بالارفت / گرد: گرد و خاک
لف۱: فرورفت، لف۲: بررفت / نشر۱: به ماهی نم خون، نشر۲: بر ماه گرد (مرتّب)
بازگردانی: روز نبرد، نم خون به ماهی رسید و گرد به آسمان رسید.
پ) دل و کشورت جمع و معمور باد! / ز مُلکت پراکندگی دور باد! (سعدی) / معمور: آباد / مُلک: سرزمین
لف۱: دل، لف۲: کشور / نشر۱: جمع، نشر۲: معمور (مرتّب)
بازگردانی: دلت، خاطرجمع و کشورت آباد باشد! از پادشاهی ات پراکندگی دور باشد.
ت) با آنکه جیب و جام من از مال و می تهی است / ما را فراغتی است که جمشید جم نداشت (فرخی یزدی) «نهایی دی ۹۷»
لف۱: جیب، لف۲: جام / نشر۱: مال، نشر۲: می (مرتّب)
بازگردانی: با آن که من تهیدستم و رفاه ندارم؛ امّا آسایش و آرامشی دارم که جمشید، پادشاه کیانی آن آرامش را نداشت.
۲- در ابیات زیر آرایه تضاد را مشخص کنید.
الف) هر چه جز بار غمت بر دل مسکین من است / برود از دل من، وز دل من آن نرود (حافظ)
بازگردانی: هر چه جز بار غم تو بر دل بیچاره من است، از دلم بیرون خواهد رفت، اما از دل من غم تو نمیرود.
ب) کسی با او نه و او با همه کس / نماند هیچ کس، او ماند و بس (خواجوی کرمانی)
بازگردانی: کسی با خدا نیست و خدا با همه کس است. هیچ کس نمیماند؛ ولی خدا فقط میماند.
پ) درنیابد حال پخته هیچ خام / پس سخن کوتاه باید؛ والسّلام (مولوی) «نهایی خرداد ۹۸» «نهایی دی ۹۹»
بازگردانی: کسی که عاشق نباشد حال عاشق راستین را درک نمیکند؛ پس بهتر است سخن را کوتاه کنم و به پایان برسانم.
ت) همه غیبی تو بدانی، همه عیبی تو بپوشی / همه بیشی تو بکاهی، همه کمّی تو فزایی (سنایی) / کاستن: کم کردن / فزودن: زیاد کردن
بازگردانی: (خداوندا) تو به همه امور ناپیدا آگاهی و همه عیبها را میپوشانی. کم و زیاد شدنها به دست توست
ث) شکر ایزد که به اقبال کله گوشه گل / نخوت باد دی و شوکت خار آخر شد (حافظ) / اقبال: بخت / نخوت: خودبزرگ بینی / شوکت: شکوه
بازگردانی: خدا را شکر می کنم که به خوش قدمی گل، خودبزرگ بینی باد زمستانی و شکوه خار به پایان رسید. (زمستان رفت و بهار آمد.)
۳- متناقض نما را در ابیات زیر بیابید.
الف) ز کوی یار میآید نسیم باد نوروزی / از این باد ار مدد خواهی، چراغ دل برافروزی (حافظ)
متناقض نما: باد چراغ را خاموش میکند نه روشن.
بازگردانی: آسمان اگر معراج از پا افتادن ما را میدید، از شرم افتخار، خود را خاک مال میکرد.
ب) فلک در خاک میغلتید از شرم سرافرازی / اگر میدید معراج ز پا افتادن ما را (بیدل دهلوی) «نهایی شهریور ۹۹»
متناقض نما: سرافرازی نمیتواند همراه با شرم باشد. / متناقض نما: معراج نمیتواند «از پا افتادن» باشد.
بازگردانی: آسمان اگر معراج از پا افتادن ما را میدید، از شرم افتخار، خود را خاک مال میکرد.
پ) عجب مدار که در عین درد خاموشم / که درد یار پری چهره عین درمان است (فروغی بسطامی) «نهایی شهریور ۹۸»
متناقض نما: درد نمیتواند درمان باشد.
بازگردانی: تعجب نکن که با اینکه دردمندم، ساکتم؛ زیرا درد یار زیبارو عین درمان است.
۴- در شعر فرخی یزدی در خود ارزیابی (۱) یک اختیار شاعری زبانی بیابید.
با آنکه جیب و جام من از مال و می تهی است / ما را فراغتی است که جمشید جم نداشت
خط عروضی: با آنکِ جیبُ جامِ مَنَز مالُ مِی تُهیست / ما را فَراغَتیست کِ جَمشیدِ جَم نَداشت
| پایههای آوایی | با آن کِ | جی بُ جا مِ | مَ نَز ما لُ | مِی تُ هیست |
| پایههای آوایی | ما را فِ | را غَ تیـ ست | کِ جَم شی دِ | جَم نَ داشت |
| نشانههای هجایی | – -U | -U-U | U- -U | – U- |
| وزن | مَفعولُ | فاعِلاتُ | مَفاعیلُ | فاعِلُن |
در مصراع نخست در هجای نهم و چهاردم حذف همزه به انجام رسیده است و در مصراع دوم در هجای هفتم حذف همزه دیده میشود.
