آموزه دوم: واژه‌ها را بشناسیم، گزینش کنیم و به کاربگیریم

معلّم، نقشه یک ساختمان را روی تخته کلاس جای داد و به دانش آموزان گفت: «مطمئنم که شما ارتباط بین نقشه ساختمان و طرح نوشته را می دانید. اکنون می خواهیم با مقایسه این دو، درس را آغاز کنیم. پس خوب دقت کنید و به پرسشهای زیر، بیندیشید.»

آیا مهندس ساختمان، این نقشه را بدون فکر و تأمل، طراحی کرده است؟ به نظر شما، چه عواملی به ذهن مهندس، کمک کرده تا نقشه ذهنی او شکل بگیرد؟

پس از طراحی نقشه و نهایی شدن آن، برای بناکردن ساختمان، چه مواد و مصالحی نیاز داریم؟

سپس معلّم، نموداری را روی تخته کلاس طراحی کرد و از دانش آموزان خواست، به ارتباط هر بخش از نمودار، با بخش های دیگر، توجه کنند.

معلّم به نمودار اشاره کرد و گفت: «همانطورکه می بینید، یک متن از ترکیب چند بند تشکیل می شود. بند از ترکیب چند جمله ساخته می شود. برای ساختن جمله به گروه و واژه نیاز داریم. بنابراین مواد و مصالح نوشته، واژه یا کلمه است. اگر بخواهیم، ساختمان نوشته را بنا کنیم، باید واژگان را خوب بشناسیم و درست به کار بگیریم. هر چقدر انتخاب واژه ها، سنجیده تر و زیباتر باشد، نوشته ما به همان اندازه، پسندیده تر خواهد بود.

خانواده سال

خانواده سال، خانواده ای ساده و صمیمی اند؛ این خانواده چهار فرزند پرکار و هنرمند دارد: بهار، تابستان، پاییز و زمستان.

«پاییز»، سومین فرزند زردپوش و بازیگوش خانواده سال است. او برخلاف برادران و خواهرانش؛ بهار، تابستان و زمستان که به آرامی از راه می رسند، با هیاهو می آید و کار خود را آغاز می کند.

شغل اصلی پاییز، آرایشگری است. بعد از رفتن تابستان، وقتی سر و روی درختان به هم می ریزد و گیسوانشان بلند می شود، پاییز از راه می رسد، قیچی خود را برمی دارد، چنگ در موی درختان می زند و سر افشان و شلخته آنها را مفت و مجانی می تراشد. در سلمانی پاییز، هیچ درختی در نوبت نمی ماند. پاییز، زلف دراز همه درختان را نخست رنگ می کند و سپس همزمان کوتاه می کند.

پاییز، جاجیم بافی هم بلد است. تا از راه می رسد، دار جاجیم را برپا می کند و دست به کار می شود. با تار و پود برگ، جاجیم رنگارنگی می بافد و روی زمین پهن می کند. کارخانه جاجیم بافی پاییز، شب و روز کار می   کند.

هنر دیگر پاییز، نقاشی است. در طراحی پیکره درختان، مهارت خاصی دارد. هرگاه در قاب چشم هایتان، عکس دسته ای کلاغ، روی یک درخت بی برگ دیدید، بدانید کار، کار پاییز است. پاییز استاد رنگ آمیزی روی برگ هاست.

خانواده سال باید به داشتن چنین فرزند ماهر، تَردست و هنرمندی ببالد.

در متن «خانواده سال»:

■ از واژگان مترادف، استفاده شده که این شیوه، نوشته را متنوع تر کرده است.

مثل: (سلمانی، آرایشگاه)، (گیسو، مو، زلف،) (تراشیدن،کوتاه کردن،) (مفت، مجانی)، (نقاشی، طراحی، عکس، رنگ آمیزی،) (ماهر، تَردست، هنرمند)

■ با آوردن واژه های متضاد، معنای برخی جمله ها، دقیق تر و روشن تر شده است.

مانند: (به آرامی# با هیاهو) ، (دراز # کوتاه)

■ با ایجاد شبکه معنایی، بر پیوستگی و انسجام نوشته، افزوده شده است.

همچون: (فرزند، خانواده، برادران، خواهران،) ( آرایشــگری، مــو، زلــف، گیســو، قیچی، سـلمانی، تراشیدن،) (جاجیم، بافتن، دار، تـار، پـود، رنگارنگ، پهن کردن،) ( هنر، نقاشی، طراحی، مهارت، قاب، عکس)

■ با گسترش دادن واژه های رایج و همه فهم، ترکیب های تازه ای ساخته شده است.

نظیر: (خانواده سال)، (پاییز آرایشگر،) (زلف دراز درختان)، (کارخانه جاجیم بافی پاییز) ، ( استاد رنگ آمیزی)، (سرِ افشان و شلخته) و …

■ کوتاهی جمله ها و تنوع فعل ها، سبب جذابیّت جمله ها و متن شده است.

همانند: پاییز از راه می رسد، قیچی سلمانی خود را برمی دارد؛ چنگ در موی درختان می زند و سر افشان و شلخته آنها را مفت و مجانی می تراشد. در سلمانی پاییز، هیچ درختی در نوبت نمیماند. پاییز، زلف دراز همه درختان را نخست رنگ میکند و سپس همزمان کوتاه میکند.

معلّم، پس از بررسی متن «خانواده سال،» به دانش آموزان گفت: «این نوشته به خاطر سادگی متن، جملههای کوتاه، واژه ها و موضوع آشنا، نمونه خوبی برای آموزش کاربرد واژگان است. ما هم می توانیم با بهره گیری از این شیوه ها، واژه ها را کنار هم بچینیم و با تمرین بیشتر، نوشته  هایی متنوع، استوار و زیبا و حتی بهتر از «خانوادۀ سال»، بیافرینیم.»

اکنون شیوه های کاربرد واژگان را به طور خلاصه، بازگو می کنیم.

۱- به کارگیری واژه های مترادف؛

۲- بهره گیری از واژه های متضاد؛

 3- استفاده از ظرفیت شبکه معنایی؛

۴- گسترش واژه؛

۵- تنوع در کاربرد فعل ها

فعالیت های نگارشی ۲

متن زیر را بخوانید و شیوه های کاربرد واژگان را در آن نشان دهید.

برادران، ای برادران، قربانتان بشوم! این اول سال و آغاز بهار، همه کسانی که با هم قهر بودند، آشتی کردند. شما که تا همین دیروز و پریروز با هم چلو پلو می خوردید و دیشلمه همدیگر را فوت می کردید و قربان صدقه هم می رفتید و غیره، حالا مثل کارد و پنیر شده اید که چی؟ به قول قدما : از جای برخیزید! غبار کدورت ها را به آب رفاقت شسته، بلکه در محضر ما، یکدیگر را تا حدودی ماچ نموده، قال قضیه را بکنید. هر چه زودتر بهتر؛ زیرا کار داریم، می خواهیم برویم به کارمان برسیم. اصلاً بگو ببینم کار شما از کجا بیخ پیدا کرد؟ چه جوری رابطه تان شکرآب شد؟ ارتباط تنگاتنگ شما در اثر چه مسئلهای از هم گسیخت؟ چی شد که همچین شد؟…

به همین زودی، با تلخیص و اندکی تغیی

به دلخواه، موضوعی را برگزینید و به هنگام نگارش از همه گونه های کاربرد واژگانی (مترادف، متضاد، شبکه معنایی، گسترش واژه و تنوع افعال،) بهره بگیرید.

موضوع

یکی از نوشته های عضو گروه خود را انتخاب و آن را بر پایه معیارهای زیر، بررسی و نقد کنید.

◄سنجه‌های ارزیابی

♣ داشتن پیش نویس؛

♣ داشتن پاک‌نویس (رعایت نشانه‌های نگارشی، املای درست واژگان، درست‌نویسی و خط خوش)؛

♣ رعایت طبقه‌بندی ذهن و نوشته (آغاز، بخش میانه و پایان)؛

♣ بهره گیری از انواع کاربرد واژگانی (واژگان مترادف، متضاد، شبکه معنایی، گسترش واژه و تنوع افعال)؛

♣ رعایت طبقه بندی ذهن و نوشته (آغاز، میانه و پایان)؛

♣ بهره گیری درست از شیوه های پرورش فکر؛

♣ شیوۀ خواندن

نتیجه بررسی و داوری

درست نویسی 2

■ سهراب با رستم رویارو شد و او را بر زمین زد.

■ سهراب با رستم رویارو و او را بر زمین زد.

جمله نخست، درست است؛ اما جمله دوم به سبب حذف «شد،» از بخش اول، نادرست است. در این مثال، فعل جمله اول «شد» و فعل جمله دوم «زد» است. دو فعل متفاوت نمی توانند جانشین هم شوند.

هنگامی حذف فعل، صحیح است که عیناً تکرار شده باشد و برای پرهیز از تکرار آن، یک فعل ( معمولاً اولی) را حذف می کنیم و دومی را نگه می داریم.

جمله های زیر را ویرایش کنید:

■ آرمان، به دریچه سحرآمیز نگاه و وارد آن شد.

■ شغال شکمو، داخل باغ و از انگورهای آن خورد.

حکایت نگاری ۲

حکایت زیر را بخوانید و به زبان ساده، بازنویسی کنید.

درزی پیراهنی را دزدید و آن را به پسرش داد که به بازار ببرد و بفروشد پسر پیراهن را به بازار برد؛ اما آن را از او دزدیدند.

وقتی به خانه برگشت پدرش پرسید: «پیراهن را به چه قیمتی فروختی؟»

پسرک گفت: «به همان قیمتی که شما خریده بودید!»

رساله دلگشا

بازنویسی: