آموزه دوازدهم: پیام‌آور رحمت

علم دین، بام گلشن جان است / نردبان عقل و حس انسان است (حدیقه سنایی)

قلمرو زبانی: بام: پشت بام / گلشن: گلخانه، گلزار / قلمرو ادبی: گلشن جان: اضافه تشبیهی / علم دین، بام است؛ علم دین، نردبان عقل و حس انسان است: تشبیه / واج آرایی «ن»

بازگردانی: دانش دین، بالاترین جایگاه را در گلزار جان دارد. دانش دین، نردبان خرد و حس آدمی است.

پیام: ارزش دین

آموزه ۱۲:  پیام آور رحمت

اسلام، دینی جهانی است و پیام‌آور آن، حضرت محمد(ص)، رحمت و سعادت برای جهانیان است. سخنان سرشار از حکمت پیامبر بزرگوار اسلام، مرز مکانی و رنگ روزگار ویژه‌ای ندارد. طنین دلنشین کلام ایشان، فراتر از جغرافیای فرهنگی تاریخ بشری است و جان‌های پاک، پیوسته مشتاق شنیدن آن هستند. پیام پیامبر (ص)، گنجینه و آبشخوری است که انسانیت، همواره برای تازگی و شکوفایی و شکوهمندی خود بدان، نیازمند است. در این درس، بخشی از سفارش پیغامبر اعظم (ص) به «ابوذر» را می‌خوانیم.

قلمرو زبانی: پیام‌آور: پیغمبر، آورنده پیام / طنین: آواز، آهنگ، نوا / مشتاق: آرزومند /  آبشخور: منبع، منشأ / اعظم: بزرگ‌تر، بزرگوارتر / قلمرو ادبی: جان های پاک: مجاز از انسان های پاک / پیام پیامبر (ص)، گنجینه و آبشخوری است: تشبیه

ابوذر غفاری (وفات ۳۲هـ.ق): منسوب به قبیله غفار، از بزرگان صحابه پیامبر (ص) و از مؤمنان صدر اسلام است. گویند وی پنجمین نفری است که اسلام آورده است. (صدر: آغاز، ابتدا)

پیام پیامبر: کتاب پیام پیامبر، مجموعه‌هایی از سخنان پیامبر بزرگوار اسلام(ص) و برگرفته از منابع معتبر حدیث است که به کوشش بهاءالدین خرمشاهی و مسعود انصاری در ده فصل تدوین و ترجمه شده است.

ای ابوذر، خداوند متعال به سیمای ظاهر و دارایی‌ها و گفته‌هایتان نمی‌نگرد؛ بلکه به دل‌ها و کردارتان می‌نگرد.

ای ابوذر، پنج چیز را پیش از پنج چیز، غنیمت شمار:

جوانی‌ات را پیش از فرارسیدن پیری، تندرستی‌ات را پیش از بیماری، بی‌نیازی‌ات را پیش از نیازمندی، آسایشت را پیش از گرفتاری و زندگی‌ات را پیش از مرگ.

قلمرو زبانی: متعال: والا، بلندمرتبه / سیما: چهره / نگریستن: نگاه کردن (بن ماضی: نگریست، بن مضارع: نگر) / کردار: رفتار / غنیمت شمردن: سود بردن از چیزی، استفاده کردن از چیزی / قلمرو ادبی: گفته‌هایتان نمی‌نگرد: حس آمیزی / دل: مجاز از جان یا روان / جوانی، پیری؛ تندرستی، بیماری؛ بی نیازی؛ نیازمندی؛ آسایش؛ گرفتاری؛ زندگی؛ مرگ: تضاد

ای ابوذر، اگر دربارۀ چیزی که به آن علم نداری، از تو پرسیده شود، بگو نمی‌دانم تا از پیامدهای ناگوار آن در امان بمانی.

ای ابوذر به اندازۀ نیاز، سخن بگوی. گشاده‌روی و خندان باش که خدای تعالی، گشاده‌روی و آسان‌گیر را دوست دارد.

ای ابوذر، هم‌نشین نیک بهتر از تنهایی و تنهایی، بهتر از هم‌نشین بد است.

مَثَلِ مؤمنان، جمله چون یک تن است؛ چون یک اندام را رنجی رسد، همۀ اندام‌ها آگاهی یابند و رنجور شوند.

ای ابوذر، مبادا با برادر مسلمانت قهر کنی؛ زیرا کردار شایسته در هنگام قهر، به درگاه پروردگار پذیرفته نمی‌شود.

مؤمن برای رهایی از گناه و نافرمانی، بیش از گنجشکِ در قفس، تلاش می‌کند.

قلمرو زبانی: پیامد: نتیجه، سرانجام/ ناگوار: دلخراش / مَثَلِ: داستان، حکایت/ جمله: همگی / چون: ۱- مانند ۲- هنگامی که / را: به معنای به (به اندامی رنجی …) / اندام: عضو / رنجور:  آزرده، بیمار / مبادا: نباید / کردار: رفتار  / قلمرو ادبی: گشاده‌روی بودن: کنایه از خوشرو، خوش برخورد / مَثَلِ مؤمنان، جمله چون یک تن است؛ چون یک …: تمثیل

پیام پیامبر، (مجموعۀ نامه‌ها، خطبه ها، وصایا و سخنان حضرت محمد (ص،)) ترجمۀ خرمشاهی و انصاری

وصایا: ج وصیت، اندرزها، پندها

خودارزیابی

۱- منظور از جمله «خداوند به دلها و کردارتان می‌نگرد» چیست؟ – خدا به همه چیز داناست و از درون و رفتار بندگانش به خوبی آگاه است. بسا مردمی باشند که وانمود کنند دیندار و پرهیزگارند؛ ولی نیت پلیدی در سر داشته باشند. ایشان نباید گمان کنند که می توانند خداوند را بفریبند. خداوند از دلهای ما آگاه است.

۲- این درس را با درس ششم (آداب زندگانی) مقایسه کنید و شباهت‌های آن را توضیح دهید – هر دو به برخی از عادت‌ها و آیین های زندگانی اشاره دارند که از جمله می توان به موارد زیر اشاره کرد: ۱) صراحت و خاموشی ۲) کمک به دیگران در دشواری ها ۳) انتخاب هم‌نشین و هم سخن خوب ۴) سخن نگفتن درباره موضوعی که به آن آگاهی نداری.

۳- بیت زیر با کدام بخش درس، ارتباط دارد؟ –

کمال است در نفس انسان، سخن / تو خود را به گفتار، ناقص مکن (بوستان، سعدی)

بازگردانی: سخن گفتن در نفس انسان سبب کمال او شده است. تو خودت را با سخنان یاوه و بیهوده، رویاروی دیگران بی ارزش نکن.

پیام: خاموشی و بجا سخن گفتن

– در پیوند است با: «ای ابوذر، اگر درباره چیزی که به آن علم نداری، از تو پرسیده شود، بگو نمی دانم تا از پیامدهای ناگوار آن در امان بمانی. ای ابوذر، به اندازه نیاز سخن بگو.»

۴- ……………………………..؟

دانش زبانی

گروه فعلی (۴)

فعل گذشتۀ بعید (دور)

جمله های زیر را بخوانید و به ساخت فعل آنها دقت کنید.

◙ احمد این داستان را قبلا خوانده بود.

◙ آنها با خانواده خود به مسافرت رفته بودند.

در این جمله‌ها، «خوانده بود و رفته بودند» فعل گذشتۀ بعید هستند.

به فعلی که در گذشته دور انجام گرفته است، فعل «گذشتۀ بعید (دور)» می‌گویند.

فعل گذشتۀ بعید (دور) این گونه ساخته می‌شود:

فعل گذشتۀ التزامی

اکنون به جمله های زیر، توجه کنید

◙ شاید احمد از مسافرت برگشته باشد.

◙ شاید آوای پرندهای را در سکوت جنگل شنیده باشی.

◙ ای کاش بارش برف را در زیر نور خورشید دیده باشید.

در جمله‌های بالا «برگشته باشد، شنیده باشی و دیده باشید» فعل گذشتۀ التزامی هستند. به فعلی که در زمان گذشته با تردید، شرط و آرزو انجام شده باشد، فعل «گذشتۀ التزامی» گفته می‌شود. فعل گذشتۀ التزامی اینگونه ساخته می‌شود:

گفت و گو

۱- از رفتارهای پسندیده‌ای که در این درس خوانده‌اید، کدام رفتارها در مدرسه، کاربرد بیشتری دارد؟ – توجه به درون و باطن افراد و برگزیدن دوستان خوبی که رفتارشان بر رفتار و گفتار ما تأثیر خوب بگذارد. درست و بهنگام سخن گفتن، خوش سخنی و پرهیز از پرسخنی، برگزیدن هم‌نشین و هم‌سخن و دوست خوب، گشاده رویی، قهر نکردن، کمک به دیگران در سختی ها.

۲- هر گروه برای یکی از موضوع‌های رفتاری درس، داستان، خاطره یا حکایتی مناسب به کلاس عرضه کند. – به عهده دانش آموزان

واژه شناسی

پیشوند «بی» در بیشتر موارد، جدا از کلمۀ پس از خود نوشته می‌شود؛ مگر در املای واژه‌های: بیهوده، بیچاره و بینوا.

فعّالیّت های نوشتاری

۱-  مترادف واژه‌های زیر را در متن درس بیابید و بنویسید.

۲- مانند نمونه، جدول زیر را کامل کنید.

۳- با توجه به متن، گاهی اوقات تنهایی پسندیده است، در این باره، دو بند بنویسید. – به گمان من تنهایی زمانی پسندیده است که ما نتوانیم همسخن خوب و شایسته ای پیدا کنیم. همچنین گاهی بایسته است که تنها باشیم و درباره خود و هدف زندگی مان و گذشته و آینده مان بیندیشیم و با برنامه زندگی کنیم. تنهایی بهتر از آن است که با دوستان بدمنش بنشینیم و درباره دیگران غیبت کنیم.

حکایت: سیرت سلمان

◙ سلمان فارسی بر لشکری امیر بود. در میان رعایا چنان حقیر می‌نمود که وقتی خادمی به وی رسید، گفت: «این توبره کاه، بردار و به لشکرگاه سلمان بَر.»

چون به لشکرگاه رسید، مردم گفتند: «امیر است.»

آن خادم بترسید و در قدم وی افتاد.

سلمان گفت: «به سه وجه، این کار را از برای خودم کردم، نه از بهر تو، هیچ اندیشه مدار.

اول آنکه تکبّر از من دفع شود؛ دوم آنکه دل تو، خوش شود؛ سوم آنکه از عهده حفظ رعیت، بیرون آمده باشم.»

قلمرو زبانی: سیرت: خلق و خو / امیر: فرمانده، فرمانروا / رعایا: ج رعیت، عموم مردم، مردم فرمانبردار / حقیر: خوار / نمودن: نمایان شدن / خادم: خدمتکار / توبره: کیسه بزرگ / وجه: دلیل / ازبهر: برای / اندیشه داشتن: ترسیدن / تکبر: خودبزرگ بینی / دفع شدن: دور شدن، رانده شدن / روضه: باغ / خلد: بهشت

روضۀ خلْد، مجد خوافی