آفرین جان آفرین پاک را / آن که جان بخشید و ایمان، خاک را (عطار نیشابوری)
دانش زبانی: جانآفرین: آفریننده جان (منظور خداوند است) / دم: نزدیک / صحن: محوطه حرم / دانش ادبی: خاک: مجاز از انسان / جناس همسان: آفرین (۱- آفریننده ۲- احسنت)
بازگردانی: بر خداوند آفریننده جان پاک آفرین باد که به آدمی جان و ایمان بخشید.
فصل پنجم
اسلام و انقلاب اسلامی
شاید اولین فرد مسلمان ایرانی، سلمان فارسی است که پیامبر بزرگوار اسلام (ص) دربارهٔ او فرمودند: «سلمان منّا اهل البیت.»
اسلام، آئین و قانونی است که متعلق به همه افراد بشر است و بر زبان خاصی تکیه نمی کند؛ بلکه هر ملتی با خط و زبان خود میتواند بدون هیچ مانع از آن پیروی کند. بنابراین، اگر می بینید ایرانیان پس از قبول اسلام باز به زبان فارسی تکلم کردند، هیچ جای تعجب و شگفتی نیست.
یکی از موفقیتهای اسلام این است که ملل مختلف با زبان ها و فرهنگ های گوناگون آن را پذیرفته اند و هر یک به سهم خود، خدماتی کرده اند.
اگر زبان فارسی از میان رفته بود، ما امروز آثار گرانبها و شاهکارهای اسلامی ارزنده ای همچون مثنوی، گلستان، دیوان حافظ، آثار نظامی و صدها اثر زیبای دیگر نداشتیم. در سراسر این آثار، مفاهیم اسلامی و قرآنی موج می زند و پیوند اسلام را با زبان فارسی، جاودان می سازد.
پس از ظهور اسلام و تشکیل حکومت اسلامی و گردآمدن ملل گوناگون در زیر پرچم اسلام، تمدنی عظیم و بسیار کم نظیر به وجود آمد که تاریخ، آن را به نام «تمدّن اسلامی» می شناسد. در این تمدن ملت های گوناگون از آسیا و آفریقا و حتی اروپا شرکت داشتند؛ اما سهم عمده از آن ایرانیان است.
دانش زبانی: متعلق: از آن، مال / خاص: ویژه / تکلّم کردن: سخن گفتن/ ملل: ملتها / ارزنده: ارزشمند / ظهور: آشکار شدن، پیدایش / گردآمدن: جمع شدن / عظیم: بزرگ / نظیر: مانند (هم آوا؛ نذیر: بیم دهنده، هشداردهنده) / تمدّن: شهرنشینی / از آن: مال / دانش ادبی: در زیر پرچم درآمدن: کنایه از پذیرش
ایران در پرتو گرایش به اسلام، همدوش با سایر ملل اسلامی و پیشاپیش همه آنها مشعل دار یک تمدن شکوهمند به نام تمدن اسلامی شد.
اسلام، دروازه سرزمین های دیگر را به روی ایرانی و دروازه ایران را به روی فرهنگ ها و تمدن های دیگر باز کرد که دو نتیجه برای ایرانیان حاصل شد: یکی اینکه توانستند هوش و لیاقت و استعداد خویش را به دیگران عملاً ثابت کنند؛ به طوری که دیگران آنها را به پیشوایی و مقتدایی بپذیرند؛ دیگر اینکه توانستند سهم عظیمی در تکمیل و توسعه یک تمدن عظیم جهانی به خود اختصاص دهند.
استعدادهایی نظیر، بوعلی، فارابی، ابوریحان، خیام، خواجه نصیر الدین توسی، ملاصدرا و صدها عالم طبیعی و ریاضی و مورّخ و جغرافی دان و پزشک و ادیب و فیلسوف و عارف در این بنای عظیم فرهنگ اسلامی، پرورش یافتند.
دانش زبانی: پرتو: اشعه / گرایش: میل / همدوش: همراه / سایر: دیگر / عملاً: در عمل / مقتدا: پیشوا /پذیرفتن: قبول کردن (بن ماضی: پذیرفت؛ بن مضارع: پذیر) / توسعه: پیشرفت / اختصاص دادن: مختص کردن، ویژه داشتن / مورّخ: تاریخ نگار / ادیب: ادبدان، سخندان / عارف: خدامرد / دانش ادبی: ایران مشعل دار است: کنایه از اینکه پیشرو است / دروازه باز کردن: کنایه از زمینه ورود را فراهم کردن / بنای عظیم فرهنگ اسلامی: اضافه تشبیهی (مشبه: فرهنگ اسلامی, مشبه به: بنای عظیم)
ایرانیان خدمات بسیار شایانی به اسلام کرده اند و آن خدمات از روی صمیمیت و اخلاص و ایمان بوده است.
این خدمات، نشان دهندۀ احساسات پاک و خالصانه ایرانیان است؛ زیرا سر و کارش با عشق و ایمان است. شاهکارهای بشری، تنها و تنها با عشق و ایمان، پدید می آیند. شاهکارهای هنری ایران در دورۀ اسلامی، اعم از معماری، نقاشی، خوش نویسی و … بیشتر در زمینه های دینی – اسلامی بوده است. گنجینه های قرآن که در موزه های مختلف کشورهای اسلامی و غیر اسلامی هست، اوج هنر ایرانی را در زمینه های اسلامی و در حقیقت، جوشش روح اسلامی را در ذوق ایرانی، نشان می دهد.
یکی از مظاهر خدمات فرهنگی ایرانیان به اسلام خدماتی است که از راه زبان فارسی به اسلام کردند. ادبا و عرفا و سخنوران ایرانی حقایق اسلامی را با جامه زیبای شعر و نثر فارسی به زیباترین شکل آرایش دادهاند و حقایق اسلامی و معانی لطیف قرآنی را در میان حکایاتی شیرین آوردند. مثنوی مولانا بهترین شاهد برای سخن ماست.
دانش زبانی: شایان: برازنده، درخور، سزاوار / اخلاص: پاکی / خالصانه: پاک / مظاهر: ج مظهر، علائم، نشانهها / جامه: تنپوش، لباس / شاهد: گواه / دانش ادبی: گنجینه های قرآن: استعاره از نسخههای قرآن / جامه زیبای شعر و نثر فارسی: اضافه تشبیهی / حکایاتی شیرین: حس آمیزی
شهید مرتضی مطهری
خودارزیابی
۱- معنای «سلمان منا اهل البیت» را بیان کنید. – سلمان از ما اهل بیت است.
۲- چگونه زبان فارسی به گسترش تمدن اسلامی کمک کرده است؟ – ایرانیان تیز هوش و لایق با بهرهگیری از زبان فارسی و به وسیله تبادل فرهنگ با ملت های مختلف در تکمیل و توسعه تمدن اسلامی تاثیر گذار بوده اند.
۳- به نظر شما چگونه می توان به تمدن اسلام و ایران بیشتر خدمت کرد؟ – کوشش و همت در راه کسب دانش و حفاظت از فرهنگ و تمدن ملی و توسعه و معرفی آن به سایر افراد.
۴- ……………………………………
دانش زبانی
◄«ضمیر» و «مرجع ضمیر»
به این جمله ها توجه و درباره آنها گفت وگو کنید.
ــ مریم دانش آموز پرتلاشی است، دوستان مریم آینده خوبی را برای مریم پیش بینی می کنند.
ــ مریم دانش آموز پرتلاشی است، دوستانش آینده خوبی را برای او پیش بینی می کنند.
همانطور که می بینید در جمله نخست کلمه «مریم» سه بار تکرار شده است. اما در جمله دوم برای پرهیز از تکرار، «ش» و «او» به جای کلمه مریم به کار رفته است.
کلمه هایی مانند: «من، او، شما، ﹷ م، تان و …» که به جای اسم می نشینند، «ضمیر» نام دارند و کلمه ای که ضمیر به آن برمی گردد، «مرجع ضمیر» نامیده می شود.
ضمیرها دو نوع هستند.
۱- ضمیر جدا: ضمایری هستند که به طور مستقل به کار می روند.
| مفرد | جمع |
| من | ما |
| تو | شما |
| او | ایشان |
۲- ضمیر پیوسته: همانطور که از اسمشان پیداست مستقل نیستند و به واژه های دیگر می چسبند.
| مفرد | جمع |
| ﹷ م | ﹻ مان |
| ﹷ ت | ﹻ تان |
| ﹷ ش | ﹻ شان |
ــ در املا از خط تحریری شکسته استفاده نشود.
ــ بهتر است هنگام نوشتن املا با توجه به آهنگ، مفهوم و پیام جمله ها، نشانه های نگارشی را رعایت کنید.
گفت و گو
۱- تصویرهایی از هنرهای اسلامی ــ ایرانی تهیه کنید و با نمایش آنها در کلاس، درباره آنها توضیح دهید. – هنرهای اسلامی ایرانی شامل انواع متنوعی از هنر همچون معماری، خوشنویسی، نگارگری، قلم کاری و غیره میشود. خوشنویسی بارزترین هنر اسلامی است که میتوان آن را شاخص ترین هنر در پهنه سرزمینهای اسلامی دانست و آن را به مثابه زبان هنری مشترک برای همه مسلمانان به شمار آورد.
۲- دربارهٔ زندگی و شخصیت یکی از بزرگان ایران که در پرتو تمدن اسلام، به زبان و ادبیات فارسی خدمت کرده است، تحقیق کنید و نتیجه را به کلاس ارائه دهید. – سعدی یکی از بزرگترین سخنوران ایران است که در پرتو تمدن اسلامی، به زبان و ادب پارسی خدمت بزرگی کرده است. او در کتابهایش به ویژه گلستان و بوستان هم اخلاق و حکمت را به زبان ساده و زیبا آموزش داده و هم به زیبایی زبان پارسی کمک کرده است.
سعدی در سفرهایش از آزموده ها و آموخته هایش سخن گفته و توانسته این یافته ها را در قالب داستان و شعر برای مردم بازگوید.
فعالیتهای نوشتاری
۱- معنی واژه های زیر را بنویسید.
ذوق ← قریحه، استعداد ادیب ←سخندان، ادبدان
استعداد ← توانایی، توانمندی مظاهر ←علائم، نشانهها
۲- برای هریک از واژه های زیر دو همخانواده بنویسید.
اخلاص، قبول، حافظ، حقایق
اخلاص: خالص، خلوص (خ، ل، ص)
قبول: قابل، مقبل، تقبُّل، مقابل (ق، ب، ل)
حافظ: محفوظ، حفاظ، محفظه، محفوظ (ح، ف، ظ)
حقایق: حقیقت، حق، محق، حقوق (ح، ق، ق)
۳- ده کلمه مهم املایی از درس پیدا کنید و بنویسید. – اخلاص، تنوع، ظهور، تمثیل، متعلّق، عظیم، استعداد، مقتدا
۴- در جمله های زیر، ضمیرهای پیوسته و جدا را مشخص کنید.
ــ شهید رجایی به همراهانش گفت: من این نظم را از آقای بهشتی یاد گرفته ام.
ــ مصطفی دستهایش را داخل جیبش فروبرد.
ــ ما همه مشتاقیم تا ترجمه تان را بخوانیم
شعر خوانی: رستگاری
۱- تو را دانش و دین رهاند درست / در رستگاری ببایدت جست
دانش زبانی: رهاندن: نجات دادن / درست: کاملاً / رستگاری: نجات/ بباید: باید، لازم است (فعل) /«ت» در ببایدت: جهش ضمیر، تو باید / جُستن: جست و جو کردن (بن ماضی: جست، بن مضارع: جو) / دانش ادبی: در رستگاری: اضافه استعاری (رستگاری مانند خانه ای است که در دارد.)
بازگردانی: دانش و دین تو را به درستی نجات میدهد. تو باید دروازه رستگاری را بجویی. (به دنبال رستگاری باشی.)
پیام: ارزش دانش و دین
۲- چو خواهی که یابی ز هر بد رها / سر اندر نیاری به دام بلا
دانش زبانی: چو: اگر / اندر: در/ سر درآوردن: سر را بیرون آوردن / دام: تله / دانش ادبی: سر درآوردن: کنایه از گرفتار شدن / دام بلا: اضافه تشبیهی / موقوف المعانی
بازگردانی: اگر میخواهی که از تمام بدیها نجات یابی و گرفتار بلا و آسیب نشوی،
۳- بوی در دو گیتی ز بد رستگار / نکو کار گردی بر کردگار
دانش زبانی: بوی: باشی / گیتی: جهان/ دو گیتی: دنیا و آخرت / رستگار: رهایی یافته / بر: نزد / کردگار: آفریننده / دانش ادبی: بد، بر: جناس
بازگردانی: در دنیا و آخری از بدیها رهایی یابی و نزد خدا نیکوکار باشی،
۴- به گفتار پیغمبرت راه جوی / دل از تیرگیها بدین آب شوی
دانش زبانی: بدین: با این / دانش ادبی: جوی، شوی: جناس ناهمسان / تیرگیها: استعاره از گمراهی/ آب: استعاره از گفتار پیامبر
بازگردانی: با گفتار پیغمبرت راهت را پیدا کن و با سخنان پیامبر دلت را از تیرگیها پاک کن.
۵- اگر چشم داری به دیگر سرای / به نزد نبی و وصی گیر جای
دانش زبانی: سرا: خانه / دانش ادبی: چشم داشتن: کنایه از منتظر بودن / دیگر سرا: استعاره از آخرت
بازگردانی: اگر آخرت آباد و خوبی را میخواهی، در کنار پیامبر و علی که جانشین پیامبر است، باش.
اگر دوست داری به بهشت بروی، پیرو راه پیامبر و جانشینان او باش و به سخنان و گفتار آنها عمل کن.
۶- بر این زادم و هم بر این بگذرم / چنان دان که خاک پی حیدرم
دانش زبانی: زادم: زاده شدم (فعل ناگذر) / پی: پا/ حیدر: شیر/ دانش ادبی: خاک پی کسی بودن: کنایه از ناچیز و فروتن بودن در برابر کسی / حیدر: استعاره از علی
بازگردانی: من با این باورها زاده شده ام و با این باورها خواهم مرد. تو بدان که من در برابر حضرت علی هیچم.