آموزه پنجم: اختیارات شاعری(۱)

خودارزیابی

۱- مصوّت بلند «ی» در چه صورت همیشه کوتاه و مصوّت بلند «و» در چه صورت همیشه بلند تلفظ می شود؟ – مصوِت بلند/ (ی)/ در کلماتی مانند: بیا، گیاه، عامیانه، زیاد، سیاست، بیاموز، قیامت و واژه هایی از این قبیل بیاید، همواره کوتاه است/ مصوّت بلند / و/ در کلمات تک هجایی بو، رو، جو، مو و … هیچ گاه کوتاه نمی شود؛ امّا در کلمه «سو» در صورت اضافه شدن به کلمه ای دیگر، ممکن است کوتاه شود.

۲- تقطیع مثال های زیر، به صورتی که بین کمانک تقطیع شده است، با کدام اختیارات شاعری مطابقت دارد؟

جادویی U- بلند← کوتاهساقی ما UU- بلند← کوتاهآهوی دشت U—U بلند← کوتاه / کوتاه← بلند
درخت دوستی U—U- کوتاه← بلندسوی من UU- بلند← کوتاهبهانه U— کوتاه← بلند
تو گفتی — کوتاه← بلندشب و روز U—U کوتاه← بلند 

۳- پس از تقطیع هجایی ابیات زیر، اختیارات شاعری زبانی به کاررفته در هر کدام را مشخص کنید.

الف) گفت: ای پسر این نه جای بازی است / بشتاب که جای چاره سازی است (نظامی)

خط عروضی: گُفتِی پِسَرین نَ جایِ بازیست / بِشتاب کِ جایِ چارِ سازیست (در هجای دوم و پنجم مصراع نخست: حذف همزه)

پایه های آواییگُف  تِی  پِسَ  رین  نَ  جا یِ  با  زیست
پایه های آواییبِش  تا  ب کِ  جا  یِ  چارِ  سا  زیست
نشانه های هجایی–UU-U-U–
وزنمفعولمفاعلنفعولن

ب) فریاد که در رهگذر آدم خاکی / بس دانه فشاندند و بسی دام تنیدند (فروغی بسطامی)

خط عروضی: فَریاد کِ دَر رَهگُذَرِ آدَمِ خاکی / بَس دانِ فِشاندَندُ بَسی دام تَنیدَند (در هجای نهم مصراع نخست: کوتاه← بلند)

پایه های آواییفر  یا  دک  در  ره  گ ذ  ر  آ  دم  خا  کی 
پایه های آواییبس  دا  ن ف  شان  دن  دب  سی  دا  مت  نی  دند
نشانه های هجایی–UU– UU–UU–
وزنمفعولمفاعیلمفاعیلفعولن

پ) بر همه اهل جهان سیّد و سرور علی است / در رهِ دین خدا، هادی و رهبر علی است (قدسی مشهدی)

خط عروضی: بَر هَمِ اَهلِ جَهان سَییِدُ سَروَر عَلیست / دَر رَهِ دین خدا، هادیُ رَهبَر عَلیست (در هجای دوم و پنجم مصراع نخست: حذف همزه)

پایه های آواییبر  ه  ماه  ل  ج  هان سی  ی  د سرور  ع  لیست
پایه های آواییدر  ر  ه دی ن  خ  دا ها  د  ی رهبر  ع  لیست
نشانه های هجایی-UU--U--UU--U-
وزنمفتعلنفاعلنمفتعلنفاعلن

ت) ز دو دیده خون فشانم ز غمت شب جدایی / چه کنم که هست اینها گل باغ آشنایی (عراقی)

خط عروضی: زِ دُ دیدِ خون فِشانَم زِ غَمَت شَبِ جُدایی / چِ کُنَم کِ هَست اینها گُلِ باغِ آشنایی (در هجای سیزدهم مصراع نخست: تغییر کمیت مصوت)

پایه های آواییز  د  دی دخون  ف  شا  نم ز  غ  مت شبِ  ج  دا  یی
پایه های آواییچ  ک  نم  ک هس  ت  این  هاگ  ل با  غآ  ش  نا  یی
نشانه های هجاییUU-U-U–UU-U-U–
وزنفعلاتُفاعلاتنفعلاتُفاعلاتن

ث) تفرّج کنان در هوا و هوس / گذشتیم بر خاک بسیار کس (سعدی)

خط عروضی: تفَررُج کُنان دَر هَوا وُ هَوَس / گُذَشتیم بَر خاکِ بِسیار کَس (در هجای نهم مصراع نخست: تغییر کمیت مصوت)

پایه های آواییت  فر  رجک  نان  دره  وا  وُهَ  وس
پایه های آواییگ  ذش  تی م  بر  خاک  بس  یار  کس
نشانه های هجاییU–U–U–U-
وزنفعولنفعولنفعولنفعل

ج) من نمی گویم زیان کن یا به فکر سود باش / ای ز فرصت بی خبر در هر چه هستی، زود باش (بیدل)

خط عروضی: مَن نِمی گویَم زِیان کُن یا بِ فِکرِ سود باش / اِی زِ فُرصَت بی خَبَر دَر هَر چِ هَستی، زود باش (در هجای دوازدهم مصراع نخست: تغییر کمیت مصوت)

پایه های آواییمن  ن  می  گویم  ز  یان  کن یا  ب  فک  رِسو  د  باش
پایه های آواییای  ز  فر  صت بی  خ  بر  درهر  چ  هس  تیزو  د  باش
نشانه های هجایی-U–-U–-U–-U-
وزنفاعلاتنفاعلاتنفاعلاتنفاعلن

چ) بیچارگی ورا چو دیدند / در چاره گری زبان کشیدند (نظامی)

خط عروضی: بیچارِگی یِ وِرا چُ دیدَند / دَر چارِ گَری زَبان کِشیدَند (در هجای چهارم و پنجم مصراع نخست: تغییر کمیت مصوت)

پایه های آواییبی  چا  رِگِ  یِ  وِ  را چ ُ دی  دَند
پایه های آواییدَر  چا  رِ گَ  ری  زَ  بانکِ  شی  دَند
نشانه های هجایی–UU-U –U – –
وزنمفعولمفاعلنفعول

ح) خَلَد گر به پا خاری آسان برآید / چه سازم به خاری که در دل نشیند؟ (طبیب اصفهانی)

خط عروضی: خَلَد گر بِ پا خارِیاسان براید / چِ سازَم بِ خاری کِ دَر دِل نِشینَد؟ (در هجای هفتم مصراع نخست: تغییر کمیت مصوت)

پایه های آواییخَ  لَد  گَربِ  پا  خار  یا  سانبَ  را  یَد
پایه های آواییچِ  سا  زَم بِ  خا  ری کِ  بَر  دِلنِ  شی  نَد 
نشانه های هجاییU–U–U–U–
وزنفعولنفعولنفعولنفعولن

خ) همه برگ بودن همی ساختی / به تدبیر رفتن نپرداختی (سعدی)

خط عروضی: هَمِ بَرگِ بودن هَمی ساختی / بِ تَدبیرِ رَفتن نَپَرداختی (در هجای دوم مصراع نخست: تغییر کمیت مصوت)

پایه های آواییهَ  مِ  بَرگِ  بو  دَنهَ  می  ساخ  تی 
پایه های آواییبِ  تَد  بی رِ  رَف  تَن نَ  پَر  داخ  تی
نشانه های هجاییU–U–U–U-
وزنفعولنفعولنفعولنفعل

د) آمد سوی کعبه سینه پرجوش /  چون کعبه نهاد حلقه در گوش (نظامی)

خط عروضی: آمَد سُیِ کَعبِ سینِ پُرجوش /  چُن کَعبِ نَهاد حَلقِ دَر گوش (در هجای سوم مصراع نخست: تغییر کمیت مصوت)

پایه های آواییآ  مَد  سُیِ  کَع  بِ  سی نِ  پُر جوش
پایه های آواییچُن  کَع  بِ نَ  ها  د  حَلقِ  دَر  گوش
نشانه های هجایی–UU-U –U – –
وزنمفعولمفاعلنفعول

ذ) سوی چاره گشتم ز بیچارگی / ندادم بدو سر به یکبارگی (فردوسی)

خط عروضی: سُی چارِ گَشتَم زِ بیچارِگی / نَدادَم بِدو سَر بِ یِک بارِگی (در هجای نخست مصراع نخست: تغییر کمیت مصوت)

پایه های آواییسُ  یِ  چارِ  گَش  تَم زِ  بی  چارِ  گی
پایه های آوایینَ  دا  دَم بِ  دو  سَر بِ  یِک  بارِ  گی
نشانه های هجاییU–U–U–U-
وزنفعولنفعولنفعولنفعل

ر) نکوهش مکن چرخ نیلوفری را / برون کن ز سر باد و خیره سری را (ناصرخسرو)

خط عروضی: نکوهش مَکُن چَرخِ نیلوفَری را / بُرون کُن زِ سَر بادُ خیرِ سَری را (در هجای نهم مصراع دوم: تغییر کمیت مصوت)

پایه های آوایینِ  کو  هِشنَ  کُن  چَرخِ  نی  لوفَ  ری  را
پایه های آواییبُ  رون  کُن زِ  سَر  بادُ  خی  رِسَ  ری  را
نشانه های هجاییU–U–U–U–
وزنفعولنفعولنفعولنفعولن
اختیار زبانی