آموزه سوم: واج آرایی، واژه آرایی

بدیع دو نمود لفظی و معنوی دارد. عواملی که موسیقی لفظی را پدید می آورند، بدیع لفظی می خوانیم.

واج آرایی: تکرار یک واج (صامت یا مصوّت) در سخن است؛ به گونه ای که بر موسیقی و تأثیر آن بیفزاید.

خیزید و خز آرید که هنگام خزان است / باد خنک از جانب خوارزم وزان است               منوچهری

مصوّت بلند « ا »، در بیت بالا هفت بار تکرار شده است.

پیش از اینت بیش از این، اندیشه عشّاق بود / مهرورزی تو با ما شهرۀ آفاق بود          حافظ

شاعر صامت « ش » را در پنج واژه آورده است.

خوابِ نوشینِ بامدادِ رحیل / باز دارد پیاده را ز سبیل            سعدی

در نمونۀ بالا، تمامی کلمات مصراع اوّل با مصوّت کوتاه « ِ » به هم پیوسته اند.

توجّه: واج آرایی صامت ها از مصوّت ها محسوس تر است.

به بیتهای زیر توجّه کنید. در این نمونه ها، تکرار واژه بر تأثیر آهنگین بیت، افزوده است. که به آن واژه آرایی می گویند.

پس هستی من ز هستی اوست / تا هستم و هست، دارمش دوست       ایرج میرزا

ای دریغا، ای دریغا، ای دریغ / کانچنان ماهی نهان شد زیر میغ       مولوی

با من بودی، منَت نمی دانستم / تا من بودی، منت نمی دانستم

رفتم چو من از میان، تو را دانستم / با من بودی، منت نمی دانستم     فیض کاشانی

ما را سری است با تو، که گر خلق روزگار  / دشمن شوند و سر برود، هم بر آن سریم   سعدی

توجّه: آنچه در تکرار اهمّیت دارد، جنبۀ موسیقایی و آوایی سخن است نه شکل نوشتاری واژگان.

تفاوت واژه آرایی و جناس: در جناس لفظ یکسان است؛ ولی معنا یکسان نیست؛ ولی در واژه آرایی لفظ و معنا هر دو یکسان اند.