آموزه هشتم: پایه های آوایی همسان (۲)

آموختیم که برای درک پایه‌های آوایی شعر، هجاها یا نشانه‌های هجایی را به دسته‌هایی منظّم برش می‌زنیم یا با خط عمودی، مرز هر دسته از هجاها را مشخّص می‌کنیم. پس از تشخیص و درک پایه‌های آوایی شعر، برای درک بهتر نظم پایه‌های آوایی، «وزن واژه» هر پایه را مشخّص می‌کنیم. نکته مهم در دسته بندی هجاها، نوع نظم آنها است. در درس گذشته با دو نمونه از پایه‌های آوایی همسان، آشنا شدیم. اکنون، وزن‌های همسان را فرا می‌گیریم.

غمش در نهانخانه دل نشیند / به نازی که لیلی به محمل نشیند (طبیب اصفهانی)

غَ  مَش  دَرنَ  هان  خانِ  یِ  دِلنِ شی نَد
بِ  نا  زیکِ  لِی  لیبِ  مَح  مِلنِ شی نَد

پس از خوانش درست بیت و درک موسیقی آن، مرز پایه‌های آوایی آن را مشخّص کرده‌ایم. هر مصراع این بیت از چهارپایه همسان تشکیل شده است. وزن این بیت «فعولن» (ت تن تن) است. برای اینکه نظم هجاها را بهتر نشان دهیم، نشانه‌های هجایی هر پایه را مشخّص می‌کنیم.

پایه‌های آواییغَ  مَش  دَرنَ هان خانِ یِ دِلنِ شی نَد
پایه‌های آواییغَ  مَش  دَرنَ هان خانِ یِ دِلنِ شی نَد
وزنفَعولُنفَعولُنفَعولُنفَعولُن
نشانه‌های هجایی Uـ ـ U ـ ـ  Uـ ـ U ـ ـ

به بُرش پایه‌های آوایی و نشانه‌های هجایی بیت زیر، توجّه کنید:

خدایا به خواری مران از درم / که صورت نبندد دری دیگرم (سعدی)

پایه‌های آواییخُ   دا   یابِ  خا  ریمَ   را   نَزدَ   رَم
پایه‌های آواییکِ صو  رَتنَ  بَن  دَددَ  ری  دیگَ  رم
وزنفَعولُنفَعولُنفَعولُنفَعَل
نشانه‌های هجایی Uـ ـ  Uـ ـ  Uـ ـ  Uـ

نظم و چینش هجاهای این بیت در هر پایه، با نمونه قبلی یکسان است؛ هر دو بیت با یک آهنگ و وزن سروده شده اند و هجاهای کوتاه و بلند آنها به صورت یکسان ازپی هم آمده اند؛ امّا تعداد هجاهای پایه چهارم این دو بیت با هم تفاوت دارند. به بیان دقیق تر وزن این بیت «فعولن فعولن فعولن فعل» است، در این بیت یک هجا از پایه آخر حذف شده است.

گوشزد: در هر یک از وزن‌های همسان، ممکن است یک هجا یا چند هجا از پایان مصراع سترده شود؛ گاهی هم یک پایه، به صورت کامل حذف می‌شود؛ یعنی هر مصراع، به جای چهار پایه، سه پایه یا خانه دارد.

اکنون به پایه‌های آوایی این بیت دقّت کنید:

گر جان عاشق دم زند، آتش در این عالم زند / وین عالم بی اصل را، چون ذرّه‌ها بر هم زند (مولوی)

گر  جا نِ عاشِق  دَم  زَ  نَدآ  تَش دَ  رینعا  لَم  زَ  نَد
وین عا  لَ  مِبی  اَص  ل راچُن   ذَر  رِ هابَر هَم  زَ  نَد

هر مصراع این بیت، از چهار پایه همسان تشکیل شده است. به بیان دیگر، هر مصراع بخش‌ها و پایه‌های تکراری و منظّم چهارهجایی دارد. وزن هر مصرع این بیت از چهار وزن «مستفعلن» (تن تن ت تن) تشکیل شده است.

پایه‌های آواییگَر  جا نِ عاشِق  دَم زَ نَدآ  تَش دَ  رینعا  لَم  زَ  نَد
پایه‌های آواییوین عا  لَ  مِبی اَص ل راچُن ذَر  رِ هابَر هَم  زَ  نَد
وزنمُستَفعِلُنمُستَفعِلُنمُستَفعِلُنمُستَفعِلُن
نشانه‌های هجاییـ ـ U ــ ـ U ــ ـ U ــ ـ  U ـ

افزون بر آنچه تاکنون از اوزان همسان گفته‌ایم، پایه‌های آوایی همسان دیگری در وزن شعر فارسی وجود دارد؛ برای نمونه به نظم هجاها و پایه‌های همسان این بیت توجّه کنید:

یار شدم یار شدم با غم تو یار شدم / تا که رسیدم بر تو، از همه بیزار شدم (مولوی)

پایه‌های آوایییا ر  شُ  دَمیا ر  شُ  دَمبا  غَ  مِ  تُیا  ر  شُ  دَم
پایه‌های آواییتا کِ  رِ  سیدَم  بَ  رِ  تُاَز  هَـ  مِ  بیزا  ر  شُ  دَم
وزنمُفتَعِلُنمُفتَعِلُنمُفتَعِلُنمُفتَعِلُن
نشانه‌های هجاییـ  UU ــ UU ــ U U ــ  UU ـ

تقسیم هجاهای این بیت، به دسته‌های چهار تایی، نظمی همسان ایجاد می‌کند . وزن هر مصرع این بیت از چهار وزن واژه مُفتَعِلُن (تن ت ت تن) تشکیل شده است.

به شعر زیر، دقّت کنید.

ای نفس خرّم باد صبا / از بر یار آمده ای، مرحبا (سعدی)

پایه‌های آواییاِی  نَ  فَ  سِخُر  رَ  م ِ بادِ  صَ  با
پایه‌های آواییاَز بَ  رِ  یارا  مَ  دِ  ایمَر  حَ  با
وزنمُفتَعِلُنمُفتَعِلُنمُفتَعِل (فاعِلُن)
نشانه‌های هجاییـ  UU ــ UU ــ  U ـ

بیت زیر از پایه‌های آوایی همسان تشکیل شده است؛ امّا چینش نشانه‌های هجایی آن متفاوت است؛ همین موضوع سبب می‌شود که «وزن واژه» دیگری پدید آید. این «وزن واژه» فعلاتن (ت ت تن تن) است.

تو حکیمی تو عظیمی تو کریمی تو رحیمی / تو نماینده فضلی تو سزاوار ثنایی (سنایی غزنوی)

پایه‌های آواییتُ حَ  کی میتُ عَ ظی میتُ  کَ ری میتُ ر  حی می
پایه‌های آواییتُ نِ  ما  یَندِ  یِ  فَض لیتُ  سِ  زا وارِ  ثَ  نا یی
وزنفَعِلاتُنفَعِلاتُنفَعِلاتُنفَعِلاتُن
نشانه‌های هجاییUU ـ ـ UUـ ـ UUـ ـ UUـ ـ
سعید جعفری
سعید جعفرری دبیر فارسی، عربی و انگلیسی
سعید جعفری
دبیرستان طوس
سعید جعفری
سعید جعفری
سعید جعفرری دبیر فارسی، عربی و انگلیسی

خودارزیابی

۱- بیت‌های زیر را متناسب با پایه‌های آوایی تفکیک کنید، سپس وزن و نشانه‌های هجایی هر یک را در خانه‌ها جای دهید:

الف) بخندد همی باغ، چون روی دلبر ببوید / همی خاک، چون مشک اذفر (رودکی)/ اذفر: خوشبو / ببوید: بوی می‌دهد

خط عروضی: بِخَندَد هَمی باغ، چُن روی دِلبَر / بِبوید هَمی خاک، چُن مُشکِ اَذفَر

پایه‌های آواییبِ  خَن  دَدهَـ  می  باغ  چُن  روی  دِل  بَر
پایه‌های آواییبِ  بو یدهَ  می  خاک  چُن  مُشک  اَذ  فَر
وزنفَعولُنفَعولُنفَعولُنفَعولُن
نشانه‌های هجایی Uـ ـ  Uـ ـ U ـ ـ  Uـ ـ

ب) هین سخن تازه بگو، تا دو جهان تازه شود / وارهد از حددِ جهان، بی حد و اندازه شود  (مولوی)

خط عروضی: هین سُخَنُ تازِ بِگو، تا دُ جَهان تازِ شَوَد / وارَهَدز حَدّ جَهان، بی حَدُ اندازِ شَوَد 

پایه‌های آواییهین سُ خَ نِتا  زِ بِ  گوتا  دُ  جَ هانتا زِ شَ وَد
پایه‌های آواییوا رَ هَ دَزحَد دِ جَ هانبی حَ دُ اَندا زِ شَ وَد
وزنمُفتَعِلُنمُفتَعِلُنمُفتَعِلُنمُفتَعِلُن
نشانه‌های هجاییـ UU ــ  UU ــ  UU ــ  UU ـ

پ) دریادلان راه سفر در پیش دارند / پا در رکاب راهوار خویش دارند (حمید سبزواری)

خط عروضی: دریادلان راهِ سَفَر دَر پیش دارَند / پا دَر رِکابِ راهوارِ خیش دارَند

پایه‌های آواییدَر یا  دِ لانرا  هِ  سَ  فَردَر پی ش دارَند
پایه‌های آواییپا  دَر  رِ  کابِ  را  ه  وار خی  ش  دارَند
وزنمُستَفعِلُنمُستَفعِلُنمُستَفعِلُنمُس (فَع)
نشانه‌های هجاییـ ـ  U ــ ـ  U ــ ـ U ــ U

ت) سوزد مرا، سازد مرا، در آتش اندازد مرا / وز من رها سازد مرا، بیگانه از خویشم کند (رهی معیری)

خط عروضی: سوزَد مَرا، سازَد مَرا، دَر آتَشَندازَد مَرا / وَز مَن رَها سازَد مَرا، بیگانِ اَز خیشَم کُنَد

پایه‌های آواییسو  زَد  مَ  راسا  زَد  مَ  رادَر آ  تَ  شَندا  زَد   مَ  را
پایه‌های آواییوز  مَن  رَ هاسا  زَد  مَ  رابی  گا  نِ  اَزخی شَم  کُ  نَد
وزنمُستَفعِلُنمُستَفعِلُنمُستَفعِلُنمُستَفعِلُن
نشانه‌های هجاییـ ـ U ــ ـ  U ـ ـ ـ U ــ ـ  U ـ

ث) ای به ازل بوده و نابوده ما / وی به ابد زنده و فرسوده ما (نظامی گنجوی)

خط عروضی: ای بِ اَزَل بودِ و نابودِ ما / وِی بِ اَبَد زِندِ و فَرسودِ ما

پایه‌های آواییای  ب  اَ  زَلبو  دِ  و  نابو  دِ  ما
پایه‌های آواییوِی  بِ  اَ  بَدزِن  دِ  وُ  فرَسو  د ما
وزنمُفتَعِلُنمُفتَعِلُنمُفتَعِل (فاعِلُن)
نشانه‌های هجاییـ UU ــ  UU ــ  U ـ

ج) سعادت به بخشایش داور است / نه در چنگ و بازوی زورآور است (سعدی)

خط عروضی: سَعادَت بِ بَخشایِشِ داوَرَست / نَ دَر چَنگُ بازویِ زوراوَرَست

پایه‌های آواییسَ  عا  دَتبِ  بَخ  شایِ  شِ  داوَ   رَست
پایه‌های آوایینَ  دَر  چَنگُ  با  زویِ  زو  راوَ  رَست
وزنفَعولُنفَعولُنفَعولُنفَعَل
نشانه‌های هجایی Uـ ـ U ـ ـ  Uـ ـ  U ـ U

چ) جرمی ندارم بیش از این، کز جان وفادارم تو را / ور قصد آزارم کنی، هرگز نیازارم تو را (انوری)

خط عروضی: جُرمی نَدارَم بیشَ زین، کَز جان وَفادارَم تُ را / وَر قَصدِ آزارَم کُنی، هَرگِز نَیازارَم تُ را

پایه‌های آواییجُر  می  نَ  دارَم  بی  شَ  زینکَز  جان  وَ  فادا   رِ  تُ ام
پایه‌های آواییوَر قَص  دِ  آزا  رَم  کُ  نی    هَر  گِز  نَ  یازا  رَم  تُ  را
وزنمُستَفعِلُنمُستَفعِلُنمُستَفعِلُنمُستَفعِلُن
نشانه‌های هجاییـ ـ  Uــ ـ U ــ ـ  Uــ ـ  Uـ

ح) نظر آوردم و بردم که وجودی به تو ماند / همه اسمند و تو جسمی، همه جسمند و تو روحی (سعدی)

خط عروضی: نَظَراوَردَمُ بُردَم کِ وجودی بِ تُ مانَد / هَمِ اِسمَندُ تُ جِسمی، هَمِ جِسمَندُ تُ روحی

پایه‌های آوایینَ  ظَ  را  وَر دَ  مُ  بُر  دَمکِ وُ جو دیبِ  تُ  ما نَد
پایه‌های آواییهَـ  مِ  اِس مَندُ تُ جِس میهَـ  مِ  جِس مَندُ  تُ رو حی
وزنفَعِلاتُنفَعِلاتُنفَعِلاتُنفَعِلاتُن
نشانه‌های هجاییUU ـ ـ UUـ ـ UUـ ـ UUـ ـ

۲- غزل زیر از کلیم کاشانی را بخوانید و موارد خواسته شده را پاسخ دهید:

۱- گر تمـــنّای تــو از خــاطر نـــاشاد رود / داغ عشق تو گلی نیست که از یاد رود

قلمرو زبانی: گر: اگر / تمنا: خواستن، آرزو / رفتن:‌ رفتن و نابود شدن / داغ: بسیارگرم و سوزان؛ نشانه؛ اثری که گذاشتن یک جسم سوزان بر پوست به جا می‌ماند / قلمرو ادبی: قالب شعر: غزل / وزن: فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن / داغ عشق: اضافه تشبیهی / داغ عشق تو گلی نیست: تشبیه / واژه آرایی: تو، رود / واج آرایی «ا»

بازگردانی: اگر خواستن تو از خاطر غمگینم برود هیچگاه داغ عشق تو مانند گلی نیست که از یادم برود.

پیام: ماندگاری یاد عشق

۲- نرود حسرت آن چاه زنخدان از دل / تشنه را آب محال است که از یاد رود

قلمرو زبانی: حسرت: اندوه از نبودن یا نداشتن چیزی / زنخدان: چانه / را: اضافه گسسته (از یاد تشنه)/ قلمرو ادبی: چاه: استعاره از گودی چانه / اسلوب معادله / تضاد: نرود، رود / چاه زنخدان: مجاز از یار زیبا / تکرار قافیه / چاه زنخدان: اضافه تشبیهی / تناسب: زنخدان؛ دل؛؛ تشنه؛ آب / از دل رفتن: کنایه از فراموش کردن و دست کشیدن / تضاد: نرود؛ رود

بازگردانی: اندوه نداشتن آن یار زیبا از دلم نمی‌رود؛ همانگونه که محال است آب از یاد تشنه برود.

پیام: یادکرد خداوند

۳- نتوان از سر او برد هوای شیرین / لشگر خسرو اگر بر سر فرهاد رود

قلمرو زبانی: هوا: هوس / قلمرو ادبی: سر: مجاز از ذهن / تلمیح / واج آرایی «ر» / واژه آرایی: سر / کنایه: لشگر بر سر کسی رفتن (کسی را نابود کردن) / جناس: سر؛ بر / جناس: بر؛ برد

بازگردانی: اگر لشکر خسرو پرویز بر سر فرهاد برود و او را نابود کند، نمی‌تواند هوس شیرین را از سر فرهاد از میان ببرد.

پیام: یادکرد خداوند

۴- کاش چون شمع همه سر شود اعضای «کلیم» / تا سراسر به ره عشق تو بر باد رود (کلیم کاشانی)

قلمرو زبانی: اعضا: اندام‌ها / سراسر: به تمامی / قلمرو ادبی: کلیم: تخلص (نام هنری) / چون شمع: تشبیه / بر باد رفتن: کنایه / واج آرایی «ر» / سر، سراسر: اشتقاق (همریشگی). / جناس: سر؛ بر

بازگردانی: ای کاش همه اندام‌های «کلیم» مانند شمع سر گردد تا یکباره در راه عشق تو نابود شود.

پیام: پاکبازی دلشده

الف)‌ ویژگی‌های شعر کلیم را در غزل بالا مشخّص کنید. –  ضرب المثل‌ها و الفاظ محاوره: زبان شعر ساده و نزدیک به زبان محاوره است. / به کار بردن مضمونهای ابداعی: اعضای کلیم چون سر شود و بر باد رود مضمون نو است / تکرار قافیه: «یاد» در بیت نخست و دوم بازآمده است که در گذشته رواج نداشته است.

قالب غزل است. / تلمیح در مضمون سازی نقش فعالی دارد / محور عمودی شعر قوی نیست و سخنور تک بیت گوست / اسلوب معادله در بیت دوم دیده می‌شود.ب)یک مجاز در بیت سوم مشخّص کنید.–  سر: مجاز از ذهن

پی دی اف درس هشتم علوم و فنون ادبی پایه یازدهم

وزن شعر

وزن شعر
گونه های وزن شعر پارسی

وزن های پرکاربرد فارسی (همسان تک پایه ای)

۱ U/—U/—U/—U— مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن
۲ U/U–U/U–U/U–U– مفاعیل مفاعیل مفاعیل فعولن
۳ U/—U/—U– مفاعیلن مفاعیلن فعولن
۴ U–/-U–/-U–/-U- مستفعلن مستفعلن مستفعلن مستفعلن
۵ U-/–U-/–U-/–U– فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن
۶ U-/–U-/–U-/–U- فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن
۷ U-/–U-/–U- فاعلاتن فاعلاتن فاعلن
۸ UU/–UU/–UU- فعلاتن فعلاتن فعلن
۹ UU/–UU/–UU/–UU– فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلاتن
۱۰ UU/–UU/–UU/–UU- فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن
۱۱ U/–U/–U/–U– فعولن فعولن فعولن فعولن

پایه های آوایی

پایه آوایی
پایه آوایی و وزن شناسی
هجا
هجا