آموزه سوم: تشبیه

شاعران و نویسندگان به زبان، نگاه زیباشناسانه دارند. آنها معانی ذهنی خود را با استفاده از آرایش های لفظی و معنوی و عناصر علم بیان به اشکال گوناگون به دیگران منتقل می کنند و کلام ساده و عادی را به سخنی ادبی و هنری تبدیل می کنند؛ برای مثال هنرمند ادیب بارش باران و طلوع خورشید را با چنین عباراتی بیان می کند:

سخن عادیسخن ادبی
باران بارید.۱- ابر آمد و باز بر سر سبزه گریست. ۲- مروارید باران از چشم ابر چکید. ۳- بهاران که شاباش ریزد سپهر                        به دامان گلشن ز رگبارها
خورشید طلوع کرد.۱٫ گل خورشید شکفت. ۲٫ پادشاه مشرق چهره نمود. ۳٫ خسرو خاور علم بر کوهساران زد.

از نظر ادبی شیوه های گوناگونی برای آفرینش تخیّل و بیان معنا وجود دارد که مهمترین آنها چهار آرایه تشبیه، مجاز، استعاره و کنایه هستند و آنها را در حوزه علم بیان بررسی می کنند.

علم بیان دارای چند شاخه است؟ نام ببرید.تشبیه، مجاز، استعاره و کنایه

اکنون این جمله را با هم می خوانیم:

دانا چو طبله عطار است؛ خاموش و هنرنمای. (گلستان سعدی)

در این نمونه سعدی با همانند کردن دانا و طبله عطار، آن دو را به هم تشبیه کرده است و ویژگی های خاموشی و هنرنمایی را در آنها مشترک می بیند و این شباهت را برای مخاطب  «تشبیه» محسوس تر و زیباتر بیان می کند. ادّعای همانندی میان دو یا چند چیز را آرایه «تشبیه» می نامند. بهره گیری از تشبیه، سخن را خیال انگیز می کند.

ادّعای همانندی میان دو یا چند چیز را آرایه ………. می نامند. بهره گیری از این آرایه، سخن را ….. می کند. – «تشبیه»، خیال انگیز

در بیت زیر هم آرایه تشبیه را مشاهده می کنید:

صد هزاران دام و دانه است ای خدا / ما چو مرغان حریص بی نوا (مولوی)

هر تشبیه ریشه در نوع نگاه و تفکّر گوینده دارد و آنچه موجب زیبایی تشبیه می شود، وجه شباهتی است که شاعر و نویسنده به آن دست یافته است.

تشبیه چهار پایه یا رکن دارد:

۱- مشبّه: در مصراع زیر: «ایاّم گل»  پدیده ای است که آن را به پدیده ای دیگر مانند می کنیم؛ مثل

ایاّم گل چو عمر به رفتن شتاب کرد. (حافظ)

۲- مشبّهٌ به: پدیده ای است که مشبّه را به آن مانند می کنیم؛ مثل «گل» در مصراع زیر:‌

تو همچون گل ز خندیدن لبت با هم نمی آید. (سعدی)

۳- وجه شبه: ویژگی یا صفت مشترک میان مشبّه و مشبّهٌ به است که در مشبّهٌ به پررنگتر و آشکارتر است؛ مانند «کریم» در مصراع زیر: گرت ز دست برآید چو نخل باش، کریم  (گلستان سعدی)

۴- ادات تشبیه: واژه ای است که آن را برای بیان شباهت میان دو پدیده به کار می بریم. واژه های: چو، و «چون»  مثل، مانند، گویی، همچون، به سان، به کردار و… از این دسته اند؛ برای مثال در بیت زیر «وش» ادات تشبیه اند.

پایه های اصلی تشبیه: مشبه، مشبه به

این زبان چون سنگ و هم آهن وش است / و آنچه بجهد از زبان، چون آتش است  (مولوی)

چهار رکن تشبیه را در مثال های زیر مشخص می کنیم:

بلم آرام چون قویی سبکبار / به نرمی بر سر کارون همی رفت (فریدون توللی)

نوع تشبیه: گسترده / مشبّه: بلم / مشبّهٌ به: قویی سبکبار / ادات تشبیه: چون / وجه شبه: آرام، به نرمی بر سر کارون همی رفت

شب در تمام پنجره های پریده رنگ / مانند یک تصوّر مشکوک / پیوسته در تراکم و طغیان بود. (فروغ فرخزاد)

نوع تشبیه: گسترده / مشبّه: شب / مشبّهٌ به: یک تصوّر مشکوک / ادات تشبیه: مانند / وجه شبه: در تراکم و طغیان بود

و او به شیوه باران پر از طراوت تکرار بود. (سهراب سپهری)

نوع تشبیه: گسترده / مشبّه: او / مشبّهٌ به: باران / ادات تشبیه: به شیوه / وجه شبه: پر از طراوت تکرار بود

ادات تشبیه: همچون، چون، چونان، مثل، مانند، به سان، سا، آسا، شبیه، نظیر، همانند، به کردار، وار، گون، فش، مانستن، وش و … .

انواع تشبیه از نظر پایه ها (ارکان)

تشبیه را بر اساس این چهار پایه می توان به دو دسته تقسیم کرد: گسترده و فشرده.

الف) گسترده

از میان رکن های تشبیه، ذکر مشبّه و مشبّه به ضروری است؛ امّا وجه شبه و ادات تشبیه را می توان حذف کرد. به تشبیهی که چهار رکن یا سه رکن را در خود داشته باشد، تشبیه گسترده می گویند؛ نمونه های زیر از این نوع هستند:

زندگی آتشگهی دیرنده پا برجاست / گر بیفروزیش، رقص شعله اش در هر کران پیداست / ور نه، خاموش است و خاموشی گناه ماست. (سیاوش کسرایی)

نوع تشبیه: گسترده / مشبّه: زندگی / مشبّهٌ به: آتشگهی دیرنده / ادات تشبیه: ندارد / وجه شبه: پا برجاست

در شعر بالا سه رکن تشبیه وجود دارد و ادات تشبیه حذف شده است.

مثال های دیگر:

نامت در چشمانم / چون لاله، سرخ / چون نسترن، سپید / و مثل سرو، سبز می ایستد. (منوچهر آتشی)

نوع تشبیه: گسترده / مشبّه: نامت / مشبّهٌ به: لاله، نسترن، سرو / ادات تشبیه: چون، مثل / وجه شبه: سرخ، سپید، سبز می ایستد

سینه باید گشاده چون دریا / تا کند نغمه ای چو دریا ساز (هوشنگ ابتهاج)

نوع تشبیه: گسترده / مشبّه: سینه/ مشبّهٌ به: دریا / ادات تشبیه: چون / وجه شبه: گشاده

نوع تشبیه: گسترده / مشبّه: سینه/ مشبّهٌ به: دریا / ادات تشبیه: چو / وجه شبه: نغمه ساز کردن

در تشبیه های بالا هر چهار رکن تشبیه وجود دارد.

ب) تشبیه فشرده (بلیغ)

تشبیهی که فقط دو رکن اصلی یعنی مشبّه و مشبّه به دارد، تشبیه فشرده است. در عبارت:

ای مهتر، آفتاب چراغ آسمان است و تو چراغ زمینی، آفتاب چراغ دنیاست، تو چراغ دینی. (کشف الاسرار میبدی)

حذف وجه شبه و ادات تشبیه، تشبیه را خلاصه کرده است. به این نوع تشبیه، تشبیه بلیغ نیز می گویند. این تشبیه کلام را ادبی تر و زیباتر می کند.

تشبیه فشرده گاه به صورت اضافی  (مضاف و مضاف الیه) و گاه به صورت غیر اضافی به کار می رود (تشبیه های غیراضافی معمولاً به صورت جمله اسنادی هستند)؛ برای مثال:

کیمیای سعادت (اضافی)                                                  سعادت، کیمیا است. (غیراضافی)

در مثالهای زیر:

الف) دست از مس وجود چو مردان ره بشوی / تا کیمیای عشق بیابی و زر شوی (حافظ)

ب) آتش خشم اوّل در خداوند خشم افتد؛ پس آنگه زبانه به خصم رسد یا نرسد. (گلستان سعدی)

وجود به مس، عشق به کیمیا و خشم به آتش در ترکیب هایی اضافی مانند شده اند.

ج) تو سرو جویباری، تو لاله بهاری / تو یار غمگساری، تو حور دلربایی (فرخی سیستانی)

در این بیت نیز معشوق به سرو، لاله و حور تشبیه شده است.

چند نمونه دیگر از این نوع تشبیه در ادامه آمده است:

گویند روی سرخ تو سعدی که زرد کرد؟ / اکسیر عشق بر مسم افتاد و زر شدم (سعدی)

اکسیر عشق؛ نوع تشبیه: فشرده / مشبّه: عشق / مشبّهٌ به: اکسیر // زر شدم؛ نوع تشبیه: فشرده / مشبّه: من / مشبّهٌ به:  زر

نگارش دهد گلبن جویبار / در آیینه آب رخسارها (علّامه طباطبایی)

آیینه آب؛ نوع تشبیه: فشرده / مشبّه: آب / مشبّهٌ به: آیینه

مادری دارم بهتر از برگ درخت/ دوستانی بهتر از آب روان/ و خدایی که در این نزدیکی است. (سهراب سپهری)

مادری [مانند] برگ درخت؛ نوع تشبیه: فشرده / مشبّه: مادر / مشبّهٌ به: برگ درخت // دوستانی [مانند] آب روان؛ نوع تشبیه: فشرده / مشبّه: دوستان / مشبّهٌ به:  آب روان

تلمیذ بی ارادت عاشق بی زر است و رونده بی معرفت مرغ بی پر (گلستان سعدی)

تلمیذ بی ارادت [مانند] عاشق بی زر است ؛ نوع تشبیه: فشرده / مشبّه: تلمیذ بی ارادت / مشبّهٌ به: عاشق بی زر // رونده بی معرفت [مانند] مرغ بی پر است؛ نوع تشبیه: فشرده / مشبّه: رونده بی معرفت / مشبّهٌ به:  مرغ بی پر

تشبیه در ادب پارسی

خودارزیابی

۱- در ابیات زیر تشبیه های فشرده (بلیغ) و گسترده را بیابید و پایه های آنها را مشخّص نمایید:

الف) اگر چو مرغ بنالم، تو همچو سرو ببالی / و گر چو ابر بگریم، تو همچو غنچه بخندی (خواجوی کرمانی)

نوع تشبیه: گسترده / مشبّه: م (من) / مشبّهٌ به: مرغ / ادات تشبیه: چو / وجه شبه: نالیدن

نوع تشبیه: گسترده / مشبّه: تو / مشبّهٌ به: سرو / ادات تشبیه: همچو / وجه شبه: بالیدن

نوع تشبیه: گسترده / مشبّه: م (من) / مشبّهٌ به: ابر / ادات تشبیه: چو / وجه شبه: گریستن

نوع تشبیه: گسترده / مشبّه: تو / مشبّهٌ به: غنچه / ادات تشبیه: چو / وجه شبه: خندین

ب) پیش کمان ابرویش لابه همی کنم؛ ولی / گوش کشیده است؛ از آن گوش به من نمی کند (حافظ)

نوع تشبیه: فشرده / مشبّه: ابرو / مشبّهٌ به: کمان / ادات تشبیه: ندارد / وجه شبه: ندارد

پ) دل گرفتار بلای عشق توست / جان شهید کربلای عشق توست (وفایی)

نوع تشبیه: فشرده / مشبّه: عشق / مشبّهٌ به: بلا / ادات تشبیه: ندارد / وجه شبه: ندارد

نوع تشبیه: فشرده / مشبّه: عشق / مشبّهٌ به: کربلا / ادات تشبیه: ندارد / وجه شبه: ندارد

۲- وجه شبه را در شعرهای زیر مشخّص کنید:

الف) صدا چون بوی گل در جنبش آب / به آرامی به هر سو پخش می گشت (فریدون توللی)

نوع تشبیه: گسترده / مشبّه: صدا / مشبّهٌ به: بوی گل / ادات تشبیه: چون / وجه شبه: به آرامی به هر سو پخش می گشت

ب) نفس کز گرم گاه سینه می آید برون، ابری شود تاریک. / چو دیوار ایستد در پیش چشمانت، / نفس کاین است، پس دیگر چه داری چشم / ز چشم دوستان دور یا نزدیک؟ (مهدی اخوان ثالث)

نوع تشبیه: فشرده / مشبّه: نفس / مشبّهٌ به: ابر / ادات تشبیه: ندارد / وجه شبه: شود تاریک

نوع تشبیه: گسترده / مشبّه: نفس / مشبّهٌ به: دیوار / ادات تشبیه: چو / وجه شبه: ایستد

۳- دو پایه اصلی تشبیه را در اشعار زیر مشخّص کنید:

الف) پشت هیچستان چتر خواهش باز است، / تا نسیم عطشی در بن برگی بدود، / زنگ باران به صدا می آید. (سهراب سپهری)

چتر خواهش← نوع تشبیه: فشرده / مشبّه: خواهش / مشبّهٌ به: چتر // نسیم عطش←نوع تشبیه: فشرده / مشبّه: عطش / مشبّهٌ به: نسیم / / زنگ باران← نوع تشبیه: فشرده / مشبّه: باران / مشبّهٌ به: زنگ /

ب) هر چه به گرد خویشتن می نگرم در این چمن / آینه ضمیر من جز تو نمی دهد نشان (هوشنگ ابتهاج)

آینه ضمیر←  مشبّهٌ: ضمیر / مشبّهٌ به: آینه

۴- نوع تشبیه را در ابیات زیر مشخّص کنید:

الف) اگر ای عشق پایان تو دور است / دلم غرق تمنّای عبور است

      برای قد کشیدن در هوایت / دلم مثل صنوبرها صبور است (سلمان هراتی)

مشبّه: دلم ؛ ادات تشبیه: مثل؛ مشبّهٌ به: صنوبرها؛ وجه شبه: صبور (تشبیه گسترده)

ب) زمین چو سینه سهراب زیر جوشن برگ / فرو نشستن [ ناوک صنوبر و غان] (علی موسوی گرمارودی)

مشبّه: زمین؛ ادات تشبیه: چو؛ مشبّهٌ به: سینه سهراب؛ وجه شبه: فرو نشسته در آن ناوک صنوبر و غان (تشبیه گسترده)

جوشن برگ← مشبّه: برگ ؛ مشبّهٌ به: جوشن؛ (تشبیه فشرده)

ناوک صنوبر و غان ← مشبّه: صنوبر و غان؛ مشبّهٌ به: ناوک؛ (تشبیه فشرده)

پ) مانند پنبه دانه که در پنبه تعبیه است، اجرام کوه هاست نهان در میان برف (کمال الدّین اسماعیل)

مشبّه: اجرام کوه ها؛ ادات تشبیه: مانند؛ مشبّهٌ به: پنبه دانه؛ وجه شبه: نهان بودن در میان برف، نهان بودن در میان پنبه (تشبیه گسترده)

۵- در اشعار زیر مشبّه و مشبّه به را مشخّص کنید.

الف) پاسی از شب رفته بود و برف می بارید / چون پرافشان پریهای هزار افسانه ای از یادها رفته (مهدی اخوان ثالث)

مشبّه: بارش برف؛ ادات تشبیه: چون؛ مشبّهٌ به: پرافشان پریهای هزار افسانه ای از یادها رفته (تشبیه گسترده)

ب) روز چو شمعی به شب، زود رو و سرفراز / شب چو چراغی به صبح، کاسته و نیم تاب (خاقانی)

مشبّه: روز؛ ادات تشبیه: چو؛ مشبّهٌ به: شمعی به شب؛ وجه شبه: زود رو و سرفراز (تشبیه گسترده)

مشبّه: شب؛ ادات تشبیه: چو؛ مشبّهٌ به: چراغی به صبح؛ وجه شبه: کاسته و نیم تاب (تشبیه گسترده)

۶- تشبیه های به کار رفته در بیت های زیر دارای کدام یک از پایه های تشبیه اند؟

الف) مرا، کز جام عشقت مست گشتم / وصال و هجر یکسان می نماید (فخرالدّین عراقی)

مشبّه: عشق؛ مشبّهٌ به: جام؛ وجه شبه: مست کردن (تشبیه گسترده)

ب) گاهی که سنگ حادثه از آسمان رسد / اوّل بلا به مرغ بلند آشیان رسد (کلیم کاشانی)

مشبّه: حادثه؛ مشبّهٌ به: سنگ؛ وجه شبه: از آسمان رسیدن (تشبیه گسترده)

پ) خانه دل ما را از کرم عمارت کن / پیش از آن که این خانه رو نهد به ویرانی (شیخ بهایی)

مشبّه: دل؛ مشبّهٌ به: خانه؛ (تشبیه فشرده)

۷- در هر یک از نمونه های زیر ادات تشبیه را مشخّص کنید:

الف) مرا در دل درخت مهربانی / به چه ماند؟ به سرو بوستانی (فخرالدّین اسعد گرگانی)

مانستن بن ماضی: مانست؛ بن مضارع: مان (مانند بودن) / ماندن←‌ بن ماضی: ماند؛ بن مضارع: مان (اقامت کردن)

ب) آورده اند که در ناحیت کشمیر، متصیدی خوش و مرغزاری نزه بود که از عکس ریاحین او پر زاغ چون دم طاووس نمودی و در پیش جمال او دم طاووس به پر زاغ مانستی. (کلیله و دمنه)

پ) هرگز کسی نداد بدین سان نشان برف / گویی که لقمه ای است زمین در دهان برف (کمال الدّین اصفهانی)

۸- در اشعار ذکر شده در خودارزیابی های درس۳ ابیاتی را که مربوط به شاعران قرنهای هفتم، هشتم و نهم است بیابید و بگویید کدام نوع تشبیه (گسترده یا فشرده) در آنها بیشتر است؟

پ) هرگز کسی نداد بدین سان نشان برف / گویی که لقمه ای است زمین در دهان برف (کمال الدّین اصفهانی)

پ) مانند پنبه دانه که در پنبه تعبیه است، اجرام کوه هاست نهان در میان برف (کمال الدّین اسماعیل)

مشبّه: اجرام کوه ها؛ ادات تشبیه: مانند؛ مشبّهٌ به: پنبه دانه؛ وجه شبه: نهان در میان برف (تشبیه گسترده)

الف) مرا، کز جام عشقت مست گشتم / وصال و هجر یکسان می نماید (فخرالدّین عراقی)

مشبّه: عشق؛ مشبّهٌ به: جام؛ وجه شبه: مست کردن (تشبیه گسترده)

الف) اگر چو مرغ بنالم، تو همچو سرو ببالی / و گر چو ابر بگریم، تو همچو غنچه بخندی (خواجوی کرمانی)

نوع تشبیه: گسترده / مشبّه: من / مشبّهٌ به: مرغ / ادات تشبیه: چو / وجه شبه: نالیدن

ب) پیش کمان ابرویش لابه همی کنم؛ ولی / گوش کشیده است؛ از آن گوش به من نمی کند (حافظ)

نوع تشبیه: فشرده / مشبّه: ابرو / مشبّهٌ به: کمان / ادات تشبیه: ندارد / وجه شبه: ندارد

هر چه از سبک خراسانی دور می شویم پایه های تشبیه کمتر می شود و تشبیه فشرده بیشتر می گردد.

گوشزد: ارزش تشبیه فشرده از تشبیه گسترده بیشتر است.

۹- در بیت: «چو دریای خون شد همه دشت و راغ / جهان چون شب و تیغ ها چون چراغ»  (فردوسی)

پایه های آوایی را مشخّص کنید؛ سپس خانه هایی به تعداد آنها طراحی نموده و هر پایه را در خانه خود قرار دهید.

پایه های آواییچُ   دَر  یا یِ  خون  شُدهَ  مِ   دَشتُ  راغ
پایه های آواییجَ  هان  چُنشَ  بُ  تیغ  ها  چُنچِ  راغ
وزنت تن تنت تن تنت تن تنت تن
نشانه های هجاییUـ ـ Uـ ـ Uـ ـ Uـ

کارگاه تحلیل فصل

۱– متن زیر را از نظر تاریخ ادبیات و زیبایی شناسی بررسی کنید:

«پس از ابر کرم، باران محبّت بر خاک آدم بارید و خاک را گل کرد و به ید قدرت در گل از گل دل کرد.» (مرصاد العباد)

این عبارت دارای نثر مسجع است و درون مایه آن عرفانی؛ نثر کتاب مصنوع و دشوار نیست؛ از سوی دیگر دارای واژه های عربی است  ازین رو باید متعلق به سبک عراقی است و در سده هفتم نگاشته شده است.

قلمرو ادبی: تشبیه: ابر کرم / تشبیه: باران محبّت / جناس:‌ گل، دل / نثر مسجع است/ تلمیح به داستان آفرینش آدم / واژه آرایی: گل، کرد / واج آرایی «ل» …

۲- با توجّه به آموخته های فصل یکم، شعر زیر را بررسی و تحلیل کنید:

مرده بدم زنده شدم، گریه بدم خنده شدم / دولت عشق آمد و من دولت پاینده شدم

دیده سیر است مرا، جان دلیر است مرا / زهره شیر است مرا، زهره تابنده شدم

گفت که شیخی و سری، پیشرو و راهبری / شیخ نی ام، پیش نی ام، امر تو را بنده شدم

گفت که با بال و پری، من پر و بالت ندهم / در هوس بال و پرش بی پر و پرکنده شدم

چشمه خورشید تویی، سایه گه بید منم / چون که زدی بر سر من پست و گدازنده شدم

شکر کند چرخ فلک، از مَلکِ و مُلک و مَلکَ / کز کرم و بخشش او روشن و بخشنده شدم

شکر کند عارف حق، کز همه بردیم سبق / بر زبر هفت طبق، اختر رخشنده شدم (مولوی)

قالب: غزل / درون مایه: عرفان / زبان نرم و آهنگین / سبک عراقی است / برخی از بیت های دارای قافیه درونی است / همه تشبیهات فشرده است؛ مانند: زهره تابنده شدم / پایه آوایی آن: تن ت ت تن/ تن ت ت تن// تن ت ت تن/ تن ت ت تن

پی دی اف درس سوم علوم و فنون ادبی پایه یازدهم

علوم و فنون ادبی ۲ درس ۳ بخش۱ (تشبیه)

علوم و فنون ادبی ۲ درس ۳ بخش۲ (تشبیه؛ خودارزیابی)