کارگاه تحلیل فصل۴(علوم۳)

۱- اشعار زیر در چه قالبی سروده شده است؟ پس از تعیین پایه های آوایی و وزن واژه های هر مصراع، تفاوت این نوع شعر را با اشعار سنتی بیان کنید.

و صدای باد هر دم دلگزاتر / در صدای باد بانگ او رهاتر، / از میان آبهای دور و نزدیک، / باز در گوش این نداها: (نیما یوشیج) «آی آ دم ها «

و صدای باد هر دم دلگزاترپایه‌های آواییو ص دا ی / با د هر دم / دل گ زا تر
وزنفاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن 
نشانه‌های هجاییU– -/ – U– -/ –U– –
در صدای باد بانگ او رهاترپایه‌های آواییدر ص دا ی / با د بان گ / او ر ها تر
وزنفاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن 
نشانه‌های هجاییU– -/ – U– -/ –U– –
از میان آبهای دور و نزدیکپایه‌های آواییاز می یا ن / آ ب ها ی / دو رُ نز دیک
وزنفاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن 
نشانه‌های هجاییU– -/ – U– -/ –U– –
باز در گوش این نداهاپایه‌های آواییباز در گو / شین ن دا ها
وزنفاعلاتن فاعلاتن
نشانه‌های هجاییU– -/ – U– –

۲- پس از خوانش درست اشعار نیمایی زیر، پایه ها، وزن و نشانه های هجایی را مقابل هر مصراع بنویسید.

همان رنگ و همان بوی / همان برگ و همان بار / همان خنده خاموشِ در او خفته بسی راز / همان شرم و همان ناز (اخوان ثالث)

همان رنگ و همان بویپایه‌های آواییه  مان  رن  گ / ه  مان  بوی
وزنمفاعیلن  فعولن
نشانه‌های هجاییU – – – /U – –
همان برگ و همان بارپایه‌های آواییه  مان  رن  گ / ه  مان  بار
وزنمفاعیلن  فعولن
نشانه‌های هجاییU – – – /U – –
همان خنده خاموشِ در او خفته بسی رازپایه‌های آواییه مان خن د / ی خا  موشِ / د رو خف ت / ب سی  راز
وزنمفاعیلن  فعولن مفاعیلن فعولن
نشانه‌های هجاییU – – – / U– – /U – – – U/ – –
همان شرم و همان نازپایه‌های آواییه مان شر مُ ه مان  ناز
وزنمفاعیلن  فعولن
نشانه‌های هجاییU – – – /U – –

۳- برای اشعار نیمایی زیر مانند نمونه بالا جدولی بکشید، پایه های آوایی، وزن و نشانه های هجایی هر مصراع را بنویسید؛ سپس اختیار شاعری به کار رفته در آن را مشخّص کنید.

قایقی خواهم ساخت / خواهم انداخت به آب / دور خواهم شد از این خاک غریب / که در آن هیچ کسی نیست که در بیشه عشق / قهرمانان را بیدار کند. (سهراب سپهری)

قایقی خواهم ساختپایه‌های آواییقا ی قی خا / هم  ساخت
وزنفاعلاتن  فع لن
نشانه‌های هجاییU– -/ – – (U U)
خواهم انداخت به آبپایه‌های آواییخا ه من دا / خت ب آب
وزنفاعلاتن  فعلن
نشانه‌های هجاییU– -/ U U
دور خواهم شد از این خاک غریبپایه‌های آواییدو ر خا هم / ش د زین خا / ک غ ریب
وزنفاعلاتن  فاعلاتن فعلن
نشانه‌های هجاییU– -/ U U
که در آن هیچ کسی نیست که در بیشه عشقپایه‌های آواییک د ران هی / چ ک سی نی / ست ک در بی / ش ی عشق
وزنفاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فعلن
نشانه‌های هجاییU– -/ –U– -/ –U– -/ U U
قهرمانان را بیدار کندپایه‌های آواییقه ر ما نان / را بی دا / ر ک ند
وزنفاعلاتن فعلاتن  فعلن
نشانه‌های هجاییU– -/ – – –(U U – –)/ U U

۴- شعر زیر در چه قالبی سروده شده است؟ – مستزاد

آن کیست که تقریر کند حال گدا را / در حضرت شاهی؟

کز غلغل بلبل چه خبر باد صبا را / جز ناله و آهی ؟ (ابن حسام هروی)

۵- با توجه به رباعی زیر به پرسش ها پاسخ دهید:

آغوش سحر تشنه دیدار شماست / مهتاب خجل ز نور رخسار شماست

خورشید که در اوج فلک خانه اوست / همسایه دیوار به دیوار شماست (علیرضا قزوه)

الف) دو مورد از ویژگی های فکری شعر را بنویسید. – فرهنگ شهادت و دفاع مقدس / روح حماسه و عرفان اسلامی در آن آشکار است.

ب) از آرایه های علم بیان و بدیع، هر کدام یک مورد بیابید و توضیح دهید.

۶ـ تحقیق کنید که تضمین به کار رفته در شعر زیر از کدام شاعر است. – بابا طاهر همدانی

صدا چون بوی گل در جنبش آب / به آرامی به هر سو پخش می گشت

جوان می خواند سرشار از غمی گرم / پی دستی نوازش بخش می گشت

«تو که نوشُم نه ای، نیشُم چرایی؟  / تو که یارُم نه ای، پیشُم چرایی؟«

«تو که مرهم نه ای، زخمِ دلمُ را،  /  نمک پاش دل ریشُم چرایی؟« (فریدون توللی)

۷ـ پس از تعیین پایه های آوایی و وزن هر بیت، نام بحر آن را بنویسید.

الف) ای مست شب رو کیستی؟ آیا مه من نیستی؟ / گر نیستی، پس چیستی؟ ای همدم تنهای دل (مهرداد اوستا)

رجز مثمن سالم

پایه‌های آواییای  مس  ت شبرو کی  س  تیآ یا  م  ه من نی  س  تی
نشانه‌های هجایی– U- –– U- –– U- –– U- –
پایه‌های آواییگر  نی س  تی پس چی  س  تیای  هم  د  م تن  ها  ی  من
نشانه‌های هجایی– U- –– U- –– U- –– U- –
وزنمستفعلنمستفعلنمستفعلنمستفعلن

ب) پر از مثنوی های رندانه است / شب شعر عرفانی چشم تو (سید حسن حسینی)

متقارب مثمن محذوف

پایه‌های آواییپ  رز  مثن هوی  های رن  دا ن است
نشانه‌های هجایی– – U– – U– – U– U
پایه‌های آواییش  ب چش م عر  فان  ی  چش م  ت
نشانه‌های هجایی– – U– – U– – U– U
وزنفعولنفعولنفعولنفعل

پ) هر دم از سرگشتگی چون گرد می پیچم به خود / همرهان رفتند و من تنها به صحرا مانده ام (امیری فیروزکوهی)

رمل مثمن محذوف

پایه‌های آواییهر  د  مز سرگش ت  گی  چنگر د  می  پیِ چم ب  خد
نشانه‌های هجایی-U- –-U- –-U- –U
پایه‌های آواییهم  ر هان رف تن د  من  تنها  ب  صح را مان  د  ام
نشانه‌های هجایی-U- –-U- –-U- –U
وزنفاعلاتنفاعلاتنفاعلاتنفاعلن

ت) به پایان آمد این دفتر، حکایت همچنان باقی / به صد دفتر نشاید گفت حسب الحال مشتاقی (سعدی)

هزج مثمن سالم

پایه‌های آواییب  پا  یان آم دین  دف  ترح کا  یت  هم چ نان  با قی
نشانه‌های هجایی– – -U– – -U– – -U– – -U
پایه‌های آواییب  صد دف تر ن شا  ید  گفت  حس  بل حا ل  مش  تا قی
نشانه‌های هجایی– – -U– – -U– – -U– – -U
وزنمفاعیلنمفاعیلنمفاعیلنمفاعیلن

۸- متن زیر را بخوانید و ویژگی های زبانی، ادبی و فکری آن را بررسی کنید.

«…مینی بوس با سرعت نه چندان زیاد پیش می رفت. نگاه کردم به مناظر اطراف جاده و مزارع و خانه های روستایی، بعد از هفتاد و پنج روز زندانی بودن، حسی فراموش نشدنی در من ایجاد می کرد. شکل و شمایل خانه های روستایی آنجا هم شبیه روستای خودمان بود و این تشابه مرا دلتنگ می کرد. کاش می شد گوشه ای بایستیم. این آرزو هنوز توی دلم بود که ناگهان صدایی مثل شلیک گلوله بلند شد و مینی بوس افتاد به تکانه ای شدید. لاستیکش ترکیده بود. راننده و محافظان مسلح برای تعویض لاستیک پیاده شدند. از اقبال ما بود که زاپاس مینی بوس هم پنچر از آب درآمد و عراقی ها مجبور شدند همان جا لاستیک را پنچرگیری کنند. این یعنی فرصتی برای ما که زیر نگاه سربازان مسلح عراقی روی زمین بنشینیم و مشاممان را پر کنیم از بوی تازه علف و گوش هایمان را از صدای  گنجشک های آزاد آسمان آن.» (بیست و سه نفر، احمد یوسف زاده)