کارگاه تحلیل فصل۳(علوم۳)

۱- پس از تعیین پایه‌های آوایی، نشانه‌های هجایی ابیات زیر را بنویسید و نوع اختیارات وزنی به کار رفته در بیت را تعیین کنید.

الف) هر چه داری اگر به عشق دهی / کافرم گر جوی زیان بینی (هاتف)

خط عروضی: هَر چِ داری اَگَر بِ عِشق دَهی / کافَرَم گَر جُوی زیان بینی

هر چه داری اگر به عشق دهی / کافرم گر جوی زیان بینی
هَر چِ دا ریاَ  گَر بِ  عِشق دَ هی
UUUUU
کا فَ رَم  گَرجُ  وی زی (زِ) یانبی نی
UUU(UU)
فاعلاتنمفاعلنفعلن

اختیار وزنی) فعلاتن به جای فعلاتن در پایه آوایی نخست هر دو مصراع / ابدال: در هجای نهم مصراع دوم.

ب( من ندانستم از اوّل که تو بی مهر و وفایی / عهد نابستن از آن به که ببندی و نپایی (سعدی)

خط عروضی: مَن نَدانِستَمَ زَوَّل کِ تُ بی مِهرُ وَفایی / عَهد نابَستَن زان بِه کِ بِبَندی یُ نَپایی

من ندانستم از اوّل که تو بی مهر و وفایی / عهد نابستن از آن به که ببندی و نپایی
مَن نَ دا نِستَ مَ  زَو وَلکِ تُ بی مِهرُ وَ فا  یی
U– –UU – –UU – –UU – –
عَه د نا بَستَ نَ زان بِهکِ بِ بَن دییُ نَ پا یی
U– –UU – –UU – –UU – –
فاعِلاتُنفَعِلاتُنفَعِلاتُنفَعِلاتُن

اختیار وزنی) فاعلاتن به جای فعلاتن در هر دو مصراع. / اختیار زبانی) حذف همزه در هجای هفتم هر دو مصراع

پ) مرا بسود و فرو ریخت هرچه دندان بود / نبود دندان لا بل چراغ تابان بود (رودکی)

خط عروضی: مَرا بِسودُ فُرو ریخت هَر چِ دَندان بود / نَبود دَندان لا بل چِراغِ تابان بود

مرا بسود و فرو ریخت هرچه دندان بود / نبود دندان لابل چراغ تابان بود
مَ را بِ سودُ  فُ رو ریخت هَر چِ دَندان بود
UUUUUU(UU)
نَ بو د دَندان لا بلچِ را غِ تابان بود
UU(UU)UU(UU)
مفاعِلُنفَعِلاتُنمفاعِلُنفعلن

اختیار وزنی) بلند بودن هجای پایان مصراع‌ها / ابدال: در هجای سیزدهم مصراع نخست و هجای پنجم و سیزدهم مصراع دوم. (فع لن← فعلن) (مفعولن ← فَعِلاتُن)

ت) نماند تیری دَر تَرکِشِ قَضا کِ فَلک / سوی دِلَم بِ سَرَنگُشتِ امتِحان نَگُشود (سعدی)

خط عروضی: نَماند تیری در ترکش قضا که فلک / سوی دلم به سرانگشت امتحان نگشود

نماند تیری در ترکش قضا که فلک / سوی دلم به سرانگشت امتحان نگشود
نَ مانـ د تیری دَر تَرکِ شِ قَ ضاکِ فَ لَک
UU(UU)UU– –
سو یِ دِ لمبِ سَ رَن گًشتِ اِم تِ حاننَ گُ شود
UUUUUU 
مفاعلنفعلاتنمفاعلنفعلن

اختیار وزنی) ابدال: هجای پنجم مصراع نخست / بلند بودن هجای پایانی مصراع دوم. / اختیار زبانی) تغییر کمیت مصوّت در هجای نهم مصراع نخست / تغییر کمیت مصوّت در هجای نخست و هجای دوم مصراع دوم / حذف همزه در هجای هفتم مصراع دوم

ث) همه در خورد رای و قیمت خویش / از تو خواهند و من تو را خواهم (سعدی)

خط عروضی: همِ دَر خُردِ رایُ قِیمَتِ خیش / از تُ خاهَندُ مَن تُ را خاهَم

همه درخورد رای و قیمت خویش / از تو خواهند و من تو را خواهم
هـَ مِ در خُردُ  را  یُ  قِیمَ تِ خیش
UUUUUU
از تُ خا هَندُ  مَن تُ راخا هم
UUU(UU)
فَعِلاتُنمفاعِلُنفعلن

اختیار وزنی) بلند بودن هجای پایان مصراع نخست / فاعلاتن به جای فعلاتن در مصراع دوم / ابدال: در هجای نهم مصراع دوم. (فع لن← فعلن)

ج) ای بی خبر بکوش که صاحب خبر شوی / تا راهرو نباشی کی راهبر شوی (حافظ) (مستفعِلُن مفاعِلُ مستفعِلُن فَعَل)

خط عروضی: ای بی خَبَر بِکوش کِ صاحِب خَبَر شَوی / تا راهرُوْ نَباشی کِی راهبَر شَوی

ای بی خبر بکوش که صاحب خبر شوی / تا راهرو نباشی کی راهبر شوی
ای بی خَبَر بِ کو شکِ صا حِب خَبَر شَ وَی
UUUUUU
تا را هرُو نَ با شیکَی را هبَر  شَ وی
UU(UU)– – UU
مفعولفاعلاتمفاعیلفاعلن

اختیار وزنی) ابدال: در هجای هفتم مصراع دوم.

۲- در بیتهای زیر اغراق، ایهام و ایهام تناسب را بیابید و توضیح دهید.

الف) جان ریخته شد با تو، آمیخته شد با تو / چون بوی تو دارد جان، جان را هله بنوازم (مولوی)

بو: ایهام ۱- رایحه ۲- آرزو

ب) گویند روی سرخ تو سعدی که زرد کرد / اکسیر عشق بر مسم افتاد و زر شدم (سعدی)

روی: ایهام تناسب ۱- چهره (در معنای فلز روی با مس، زر و اکسیر تناسب دارد)

پ) چندین که برشمردم از ماجرای عشقت، / اندوه دل نگفتم الا یک از هزاران (سعدی)

اغراق: فقط یک از هزاران اندوهم را گفته ام.

۳- دو مورد از ویژگی‌های ادبیات دوره انقلاب را در شعر در «سایه سار نخل» ولایت پیدا کنید.

چگونه شمشیری زهرآگین / پیشانی بلند تو / این کتاب خداوند را / از هم می گشاید؟ / چگونه می توان به شمشیری، دریایی را شکافت؟ / هنگام که همتاب آفتاب / به خانۀ یتیمکان بیوه زنی تابیدی / و صولت حیدری را / دست مایۀ شادی کودکانه شان کردی / و بر آن شانه که پیامبر پا ننهاد / کودکان را نشاندی / و از آن دهان که هُرّای شیر می خروشید / کلمات کودکانه تراوید/ آیا تاریخ، بر درِ سرای/ به تحیّر / خشک و لرزان نمانده بود؟ (سید علی موسوی گرمارودی)

شعر در قالب نو (سپید) سروده شده است.

◙ تکریم شهید و فرهنگ شهادت با تکیه بر اسطوره‌های ملی و تاریخی

◙ طرح اسوه‌های تاریخی به ویژه تاریخ اسلام مانند امام حسین.

◄ کالبدشکافی شعر

◙ چگونه شمشیری زهر آگین / پیشانی بلند تو /  -این کتاب خداوند را- / از هم می‌گشاید. / چگونه می‌توان به شمشیری دریایی را شکافت؟

قلمرو زبانی: زهرآگین: آغشته به زهر / قلمرو ادبی: تلمیح به جان باختن حضرت علی (ع( / پیشانی، کتاب خداوند: تشبیه؛ وجه شبه: حضرت علی قرآن سخنگو بود /دریایی: استعاره ازسر حضرت علی(ع)

بازگردانی: چگونه شمشیر زهر آگین سر تو را که خانه قرآن بود شکافت، در شگفتم چگونه شمشیر می‌تواند سر حضرت علی (ع) را که دریایی است، به دو نیم کند.

♣♣♣♣

◙ هنگامی که به همتاب آفتاب / به خانه‌ یتیمکان بیوه زنی تابیدی

قلمرو زبانی: همتاب: همراه، هم تابنده / / قلمرو ادبی: تابیدی: مجازا از عنایت کردی / تلمیح به سرکشی حضرت علی (ع) به یتیمان

بازگردانی: زمانی که با آفتاب و مانند آفتاب به خانۀ‌ بیوه زنان و نیازمندان تابیدی و به ایشان توجه کردی،

◙ و صولت حیدری را / دست مایه‌ شادی کودکانه شان کردی

قلمرو زبانی: صولت: شکوه / حیدر: شیر، نام حضرت علی / دست مایه: سرمایه

بازگردانی: شکوه شیرگونه ات را سرمایه‌ شادی و شور کودکان کردی.

◙ و بر آن شانه، که پیامبر پای ننهاد / کودکان را نشاندی

قلمرو ادبی: تلمیح دارد به این که علی (ع) در فتح مکّه، روی شانه‌ حضرت محمّد(ص) رفت و بچّه‌های یتیم را روی شانه‌ خود نشاند.

بازگردانی: و کودکان را روی شانه خود سوار کردی؛ شانه‌ای که حضرت محمّد(ص) آن را گرامی می‌داشت.

◙ و از آن دهان که هُرّای شیر می‌خروشید / کلمات کودکانه تراوید،

قلمرو زبانی: هرّا: آواز ترسناک، صدا و غوغا / تراویدن: تراوش کردن، / قلمرو ادبی: تراویدن: استعاره (کلمات تراوید: واژه‌ها را به زبان راند)

بازگردانی: و از آن دهان که غرّش شیر داشت، واژگان بچّگانه و کودکانه درآمد.

◙ آیا تاریخ بر در سرای / به تحیر / خشک و لرزان نمانده بود؟

قلمرو زبانی: سرا: خانه / تحیر: سرگشته، حیران / قلمرو ادبی: جانبخشی تاریخ، پرسش انکاری /

بازگردانی: آیا آن لحظه تاریخ با شگفتی نزدیک در خانه‌ پیرزن خشکش نزده بود؟