کارگاه تحلیل فصل۲(علوم۳)

۱- نمونه های زیر، به صورتی که بین دو هلال تقطیع شده اند، با کدام اختیار شاعری مطابقت دارند؟

نوای نیآرزوی خوبدل پاکبازی دهر
– – – UU – – – U-U – – UU – U U-
– U – U تغییر کمیت مصوت کوتاه ← بلندU – U – U- تغییر کمیت مصوت کوتاه ← بلندU – U U تغییر کمیت مصوت کوتاه ← بلندU – U – – تغییر کمیت مصوت بلند←کوتاه

۲- پس از تقطیع هجایی ابیات زیر، هجاهای معادل در دو مصراع یک بیت را مقایسه کنید و اگر اختلافی هست نوع اختیار شاعری را تعیین کنید.

الف) راستی آموز بسی جو فروش / هست در این شهر که گندم نماست (پروین اعتصامی)

پایه های آواییرا  س  ت  یامو  ز  بَ  سی جُوْ  فُ  روش 
پایه های آواییهس  ت  دَ رین شَه  ر  کِ  گَندُم  نِ  ماست
نشانه های هجایی– U U –– U U –-U-
وزنمفتعلنمفتعلنفاعلن

ب) نبینی باغبان چون گل بکارد / چه مایه غم خورد تا گل برآرد (فخرالدین اسعد گرگانی)

خط عروضی: نَبینی باغِبان چُن گُل بِکارَد / چِ مایِ غَم خُرد تا گل بَرارَد (هجای سوم: تغییر کمیت مصوت / هجای دهم: حذف همزه)

پایه های آوایینَ  بی  نی  با غِ  بان  چُن  گل بِ  کا  رد 
پایه های آواییچِ  ما  یِ  غم خُ   رَد   تا   گُلبَ  را  رد
نشانه های هجایی— U— U— U
وزنمفاعیلنمفاعیلنمفاعی(فعولن)

پ) غمش در نهان خانه دل نشیند / به نازی که لیلی به محمل نشیند (طبیب اصفهانی)

خط عروضی: غَمَش دَر نَهان خانِ یِ دِل نِشینَد / بِ نازی کِ لِیلی بِ مَحمِل نِشینَد (هجای هشتم: تغییر کمیت مصوت)

پایه های آواییغَ  مَش  دَر نَ  هان  خا نِ  یِ  دِل نِ شی  نَد
پایه های آواییبِ  نا  زی کِ  لِی  لی بِ  مَح  مِل نِ  شی  ند
نشانه های هجایی– – U– – U– – U– – U
وزنفعولنفعولنفعولنفعولن

ت) گر از این منزل ویران به سوی خانه روم / دگر آنجا که روم عاقل و فرزانه روم (حافظ)

خط عروضی: گَرَزین مَنزِلِ ویران بِ سُیِ خانِ رَوَم / دِگَرانجا کِ رَوَم عاقلُ فَرزانِ رَوَم (هجای دوم و سوم مصراع نخست: حذف همزه / هجای نهم و دهم مصراع نخست: تغییر کمیت مصوت/ هجای سوم مصراع دوم: حذف همزه)

پایه های آواییگَ  رَ  زین   مَنزِ  لِ  وی  ران بِ  سو  یِ  خا نِ  رَ  وَم
پایه های آواییدِ  گَ  ران  جا کِ  رَ  وَم  عاقِ  لُ  فَر  زانِ  رَ  وَم
نشانه های هجایی– – U U– – U U– – U U– U U
وزنفعلاتنفعلاتنفعلاتنفعلن

ث) من و تو غافلیم و ماه و خورشید / بر این گردون گردان نیست غافل (منوچهری)

خط عروضی: مَنُ تُ غافِلیمُ ماهُ خُرشید / بَرین گَردونِ گَردان نیست غافِل (هجای دوم و سوم مصراع نخست: تغییر کمیت مصوت / هجای دوم مصراع دوم: حذف همزه)

پایه های آواییمَ   نُ    تُ  غا فِ   لی   مُ   ما هُ  خُر  شید
پایه های آواییبَ  رین  گَر  دو نِ  گر  دان  نیس  غا  فِل 
نشانه های هجایی— U— U— U
وزنمفاعیلنمفاعیلنمفاعی

۳- در ابیات زیر آرایه های لف و نشر، تضاد و متناقض نما را مشخص کنید.

الف) گر ندیدی قبض و بسط عشق را در یک بساط / گریه مینا نگر خندیدن ساغر ببین (فروغی بسطامی)

لف۱: قبض ، لف۲: بسط / نشر۱: گریه مینا ، نشر۲: خندیدن ساغر (مرتب) / تضاد: قبض، بسط؛ گریه، خندیدن

ب) دو کس دشمن ملک و دین اند: پادشاه بی حلم و زاهد بی علم. (گلستان سعدی)

لف۱: ملک ، لف۲: دین / نشر۱: پادشاه بی حلم ، نشر۲: زاهد بی علم (مرتب)

پ) روز از برم چو رفتی، شب آمدی به خوابم / این است اگر کسی را عمری بود دوباره (کلیم کاشانی؛ همدانی(

تضاد: روز، شب؛ رفتی، آمدی

ت) مرا نصیب غم آمد به شادی همه عالم / چرا که از همه عالم محبّت تو گزیدم (مهرداد اوستا)

تضاد: غم، شادی

ث) چیست این سقف بلند ساده بسیار نقش / هیچ دانا زین معمّا در جهان آگاه نیست (حافظ)

متناقض نما:‌ سقف ساده بسیار نقش

ج) آب آتش فروز، عشق آمد / آتش آب سوز عشق آمد (سنایی)

متناقض نما:‌ آب آتش فروز؛ آتش آب سوز / تضاد: آب، آتش

۴ـ متن زیر را از کتاب «چرند و پرند» دهخدا از نظر ویژگی های زبانی دوره بیداری بررسی نمایید.

«باری، چه دردسر بدهم؟ آن قدر گفت و گفت و گفت تا ما را به این کار واداشت. حالا  که می بیند آن روی کار بالاست، دست و پایش را گم کرده، تمام آن حرف ها یادش رفته. تا یک فرّاش قرمزپوش می بیند، دلش می تپد. تا به یک ژاندارم چشمش می افتد، رنگش می پرد. هی می گوید: امان از همنشین بد.»

قلمرو زبانی: واژه ها و ترکیب عربی ناآشنا کم است / نثر ساده و قابل فهم است/ ترکیب دستوری کلام و جمله ها درست تر و با طبیعت زبان هم آهنگ تر است.