چیستی حماسه

حماسه: در لغت به معنای دلاوری و شجاعت است و در اصطلاح، شعری است داستانی با زمینه قهرمانی، قومی و ملی که رخدادهای شگفت آور و فراطبیعی در آن روی می دهد.

زمینه‌های حماسه: ۱- داستانی و روایی ۲- قهرمانی ۳- خرق عادت (شگفت آوری) ۴- ملّی

زمینه داستانی

یکی از ویژگی‌های حماسه، داستانی بودن آن است؛ بنابراین حماسه را می توان جُنگی از رخدادها دانست.

زمینه قهرمانی

بیشترین موضوع حماسه را چهره ها و رخدادها می سازند و حماس پرداز آن است که تصویرساز انسان‌هایی باشد که هم از نظر نیروی مادی و هم از لحاظ نیروی معنوی برجسته اند، همانند «رستم» در شاهنامه.

زمینه خرق عادت (شگفت آوری)

از دیگر شرایط حماسه، جریان یافتن حوادثی است که با منطق و تجربه علمی سازگاری ندارد. در هر حماسه ای، رویدادهای فراطبیعی و بیرون از نظام عادت دیده می شود که تنها از رهگذر باورهای دینی روزگار خود، توجیه پذیر هستند.

زمینه ملی

رویداهای قهرمانی که به منزله تاریخ خیالی یک ملت است در بستری از واقعیت ها جریان دارند. واقعیاتی که ویژگی‌های اخلاقی، نظام اجتماعی، زندگی سیاسی و عقاید آن جامعه را در برمی گیرد.

دسته بندی حماسه

درباره گونه ها و دسته بندی حماسه نگره ها و انگاره های گوناگون و ساناسانی دیده می شود. برخی از حماسه پژوهان حماسه ها را بر دو دسته کرده اند: راستین و طبیعی، دروغین و برساخته. برخی دیگر دسته بندی دیگری را فراپیش می کشند: حماسه ملی، حماسه دینی و حماسه تاریخی. به باور نگارنده برای پیشداست یک دسته بندی علمی و درست می باید زمینه های حماسه را بررسیم و آنها را بپژوهیم. هر حماسه ای به ناگزیر دارای چهار زمینه بنیادین است: داستانی و روایی است. دیگر اینکه دو ناساز در حماسه با یکدیگر روباروی می شوند و در پی نابودی یکدیگر اند. سه دیگر اینکه درهمه حماسه ها کارهای شگفت و خردگریز یا فراطبیعی و غیرمتعارف دیده می شود. همه رزمنامه ها و نامه های پهلوانی در سه زمینه یادشده همبازند و یکسان. زمینه چهارمین حماسه همانا نهشته (=موضوع) آن است. بخشی که می تواند گوناگونی بپذیرد و حماسه های گوناگون را رقم زند. هر حماسه ای را بایسته است که در پیوند با نهشته ای باشد.  نهشته های حماسه نیز به ناگزیر متنوع و گونه گون خواهند بود. از این همین جاست که دسته بندی حماسه پیکر می گیرد و حماسه ها بازبسته به نهشته شان دسته بندی می شوند. پس برای شناخت گونه ها و انواع حماسه می بایست نهشته های حماسه ها را بررسید و شناخت. به نظر می رسد که نهشته حماسه می تواند پرشمار و ناکرانمند باشد. نیازی نیست که برای موضوع حماسه مرزی را رقم زنیم و بیرون رفتن از آن را روا نشماریم. نیازی به آن نیست که حماسه ها در موضوع های از پیش شناسایی شده گنجانده شوند. هر نهشته ای می تواند دستمایه حماسه پرداز باشد. می توان نهشته های تازه ای را یافت و آنها را آزمود و برگزید؛ نهشته هایی که در گذشته دستمایه نویسندگان نبوده است و گونه ای تازه از حماسه را پدید می آورد. پس نمی توان حماسه ها را محدود به تعدادی کم شمار کرد و دسته بندی را کرانمند و محدود کرد. هر نهشته ای می تواند دستمایه حماسه نگار باشد؛ اما نهشته هایی را که تا امروز شناسایی شده اند و حماسه ها پیرامون آنها گشته اند در زیر می آید و هر یک به کوتاهی گزارش می شود.

۱- حماسه اسطوره ای ۲- حماسه ملی ۳- حماسه عرفانی ۴- حماسه دینی ۵- حماسه تاریخی ۶- حماسه برساخته و دروغین …

اکنون به بررسی هر یک می پردازیم.

۱- حماسه اسطوره ای