آموزه چهارم: سبک شناسی قرن های دوازدهم و سیزدهم

چنان که خواندیم، سبک بازگشت تغییر و تحول چندانی در شیوه ها و ویژگی های سخن به وجود نیاورد. بلکه بازگشتی به دوره های خراسانی وعراقی بود. از آنجا که ویژگی های این دو سبک در پایه های دهم و یازدهم بیان شده است در اینجا به بررسی سبک دوره بیداری می پردازیم.

الف) سبک شعر

■ سطح زبانی

سادگی و روانی از بارزترین شاخصه های زبان شعر عصر بیداری است. شعر این دوره به دلیل موقعیت اجتماعی و انقلابی، برای عامه مردم قابل فهم است. توجه به مردم و استفاده از شعر برای آگاه سازی آنان در این دوره، سبب شده بود که شاعران شعر را متناسب با زبان و فهم مردم عادی، محاوره ای بیان کنند. شعر در این دوره عمومیت یافت و به عنوان زبان برنده نهضت در اختیار روزنامه ها قرار گرفت. گروهی مانند ملک الشعرا بهار و ادیب الممالک فراهانی با آگاهی از سنت های ادبی به زبان پرصلابت گذشته وفادار ماندند و گروهی دیگر به زبان ساده و صمیمی کوچه و بازار روی آوردند و از واژه ها و اصطلاحات موسیقی عامیانه و حتی واژه های فرنگی بهره بردند؛ سید اشرف الدین گیلانی و عارف قزوینی از این دسته اند.

بارزترین شاخصه های زبان شعر عصر بیداری چیست؟‌ – سادگی و روانی و محاوره ای بودن

در شعر برخی از شاعران این دوره توجه به واژگان کهن مشاهده می شود. کاربرد واژه هایی مثل بادافره، خلیدن، گلخن و… از این دست هستند.

بادافره: کیفر / خلیدن: مجروح شد / گلخن: تون حمام

دایره واژگانی شعر علاوه بر آنچه در گذشته بود، با توجه به ارتباط با اروپا و ظهور علوم و فنون جدید، گسترش یافت و بسیاری از واژه های نو و فرنگی از جمله واژه ها و اصطلاحات انگلیسی، روسی، فرانسوی و ترکی وارد شعر شد.

یکی دیگر از ویژگی های زبانی، کم توجهی کاربرد جمله ها و ترکیب های زبانی در شعر دوره بیداری است که عوامل زیر در آن نقش داشته اند:

۱- اغلب شاعران صرفا به محتوا گرایش داشتند؛

۲- برخی شاعران تسلط کافی برای ادبیات کهن نداشتند؛

۳- شاعران برای آگاه سازی مردم و انتشار آثار در روزنامه ها ناگزیر بودند به شتاب شعر بسرایند.

چه عواملی باعث کم توجهی کاربرد جمله ها و ترکیب های زبانی در شعر دوره بیداری است؟ – ۱) اغلب شاعران صرفا به محتوا گرایش داشتند؛ ۲( برخی شاعران تسلط کافی برای ادبیات کهن نداشتند؛ ۳) شاعران برای آگاه سازی مردم و انتشار آثار در روزنامه ها ناگزیر بودند به شتاب شعر بسرایند.

■ سطح ادبی

قالب های شعری در عصر بیداری کم و بیش مانند گذشته ادامه یافت و تغییر چندانی نداشت. توجه به قالب های قصیده و مثنوی در شعر ملک الشعرا بهار و ادیب الممالک فراهانی بیشتر است؛ اما دیگر شاعران این دوره که به زبان مردم کوچه و بازار شعر می گفتند، به قالب هایی مثل مُستزاد و چهارپاره و نیز سرودن ترانه و تصنیف رغبت بیشتری داشتند. این گرایش به قالب های کم کاربرد یا نوین به تدریج زمینه را برای ظهور شعر نو فراهم کرد.

مستزاد: شعری است که در پایان هر مصراع واژه یا واژگانی افزوده شده است. این واژگان افزوده شده معنی مصراع را کامل می کننند. این فزوده ها همه وزنی یکسان دارند و با مصراع قبل از خود نیز هم وزن اند. با افزودن واژه یا واژه هایی به پایان مصراع های قطعه رباعی و غزل می توان مستزاد سرود.

چهارپاره: شعری است شامل چند دو بیتی با قافیه های مختلف که از نظر معنی با هم ارتباط دارند. در چهارپاره ها معمولا مصراع های زوج هم قافیه اند.

ترانه: ترانه در قدیم مترادف رباعی بوده و به جای دوبیتی نیز به کار رفته است، اما امروزه قالبی مشخص است. امروزه هر کلامی را که با موسیقی تلفیق شده باشد اعم از اینکه در وزن رباعی باشد یا نه، ترانه می‌نامیم.

تصنیف: تصنیف در لغت به معنی دسته‌دسته کردن؛ اما در اصطلاح به شعری اطلاق می‌شود که همراه با موسیقی خوانده می‌شود و گاه وزن عروضی دارد و کم و بیش قافیه نیز در آن به کار رفته است.

شاعرانی که بیشتر به زبان مردم عادی شعر می گفتند، به آرایه های بیانی و بدیعی و سنت های ادبی کمتر پایبند بودند و شعر را وسیله ای برای بیان مقاصد خود می دانستند.

شاعران دوره بیداری تخیلات سُرایندگان پیشین را در نظر داشتند و گاه با تأثیرپذیری از اوضاع اجتماع نوآوری هایی در عرصه تخیل پدید آوردند. نمونه این تخیلات را در پاره ای از اشعار میرزاده عشقی می توان دید.

از نظر موسیقی و عروض نیز گروه سنت گرا بسیار پایبند به سنت های ادبی بودند؛ اما گروهی که مطابق زبان کوچه و بازار شعر می سرودند، پایبندی و التزام کمتری به آن داشتند.

■ سطح فکری

شعر مشروطه همراه با تغییرات زمانه از نظر درون مایه نیز تحول چشمگیری داشت و به موازات حضور مردم در سیاست و اجتماع، مضامین و اندیشه های تازه به شعر وارد شد. نگرش شاعران و نویسندگان نسبت به جهان بیرون تغییر یافت و از کلی نگری و ذهنیت گرایی به جزئی نگری و عینیت گرایی تغییر کرد. مضامین کلی و ذهنی، مسائل اخلاقی، عارفانه سرایی و غزل گویی که با ساخت فرهنگ و جامعه گذشته ما هماهنگ بود، تا حد زیادی کارایی خود را از دست داد و مضامین سیاسی، اجتماعی و وطنی رونق یافت. شاخص ترین درون مایه های شعر عصر بیداری عبارت اند از:

شعر مشروطه همراه با تغییرات زمانه از نظر درون مایه نیز تحول چشمگیری داشت و به موازات حضور مردم در سیاست و اجتماع، مضامین و اندیشه های تازه به شعر وارد شد.

نگرش شاعران و نویسندگان مشروطه نسبت به جهان بیرون تغییر یافت و از  ……. به ……….. تغییر کرد. ـ کلی نگری و ذهنیت گرایی/ جزئی نگری و عینیت گرایی

در شعر مشروطه مضامین کلی و ذهنی، مسائل اخلاقی، ……….. تا حد زیادی کارایی خود را از دست داد و مضامین ……….. رونق یافت. ـ عارفانه سرایی / سیاسی، اجتماعی و وطنی

شاخص ترین درون مایه های شعر عصر بیداری چیست؟ – آزادی / وطن/ قانون ….

آزادی: مفهوم آزادی در شعر این دوره، مترادف با مفهوم دموکراسی غربی است و مبین این معناست که مردم علاوه بر اینکه حقوق و آزادی های فردی دارند، در جامعه و سرنوشت سیاسی و اقتصادی خود نیز دارای حق و اختیار هستند.

مفهوم آزادی در گذشته و این دوره چیست؟در گذشته: زندانی یا اسیر نبودن، غیر برده / این دوره: حق به کار بستن اندیشه و خواسته‌ها بر پایه ارادۀ خود.

وطن: وطن به عنوان سرزمینی که مردمی با مشترکات قومی، فرهنگی و زبانی در آن زندگی می کنند، در این دوره وارد شعر و ادبیات فارسی شد و بسیار مورد توجّه بزرگانی مانند ملک الشعرا بهار، علامه دهخدا و ادیب الممالک فراهانی قرار گرفت.

مفهوم وطن در این دوره چیست؟در گذشته: زادبوم جایی که در آنجا زاده شده است / این دوره: سرزمینی که مردمی با مشترکات قومی، فرهنگی و زبانی در آن زندگی می کنند

قانون: بر پایه مشاهداتی که اروپارفتگان و روشن فکران از ملل متمدن و قانونمند داشتند، مضمون قانون و قانون مداری در سخن شاعران و نویسندگان راه یافت و بنیادی ترین تفکر و خواست مشروطه خواهان گردید.

تعلیم و تربیت جدید: با ظهور مطبوعات و گسترش آن در جامعه، آگاهی همگانی افزایش یافت و لزوم تعلیم و تربیت عمومی با نگاه جدید آن، مورد توجه مردم قرار گرفت. شاعران نیز به این موضوع توجه کامل داشتند.

توجه به مردم: از بارزترین ویژگی های ادبیات دوره بیداری توجه به مردم است. شاعران در این دوره به انعکاس خواست ها و علایق توده مردم پرداختند. نیازها و کاستی های محرومان جامعه را موضوع سخن خود قرار دادند و به دفاع از کارگران و ضعیفان توجه داشتند. ابوالقاسم لاهوتی و فرخی یزدی از شاخص ترین شاعران این حوزه اند. همچنین جایگاه زنان در اجتماع نیز مورد توجه شاعران عصر بیداری قرار گرفت.

از شاخص ترین شاعران حوزه «کارگری» دو تن را نام ببرید؟ – ابوالقاسم لاهوتی و فرخی یزدی

دانش ها و فنون نوین: ضرورت های اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی، موجب توجه به دانش ها و فنون جدید شد و در کنار دیگر روشن فکران، شاعران هم به این موضوع پرداختند و مضامین و اصطلاحات و واژگان مربوط به آن، در سخنشان فراوان به چشم می خورد.

کدام گزینه از شاخص ترین درون مایه های شعر عصر بیداری نیست؟  

آزادی □                    توجه به مردم □                     تعلیم و تربیت سنّتی ■                        دانش ها و فنون نوین

این ویژگی ها را در شعر زیر می توان یافت:

آن زمان که بنهادم سر به پای آزادی، / دست خود ز جان شستم از برای آزادی

تا مگر به دست آرم دامن وصالش را / می دوم به پای سر در قفای آزادی

در محیط طوفان زا ماهرانه در جنگ است / ناخدای استبداد با خدای آزادی

دامن محبّت را گر کنی ز خون رنگین / می توان تو را گفتن پیشوای آزادی

فرخی ز جان و دل می کند در این محفل / دل نثار استقلال جان فدای آزادی (فرخی یزدی)

قلمرو زبانی:محیط:‌ اقیانوس؛ واژه کهن / سادگی و روانی / عامه فهم بودن شعر / قلمرو ابی:‌ قالب: غزل / پایبندی به سنت های ادبی کهن / شاعر سنت گراست تا نوگرا / شاعر شعر را وسیله بیان مقصود خود می داند / محیط طوفان زا: استعاره از جامعه آشفته و نابسان زمان سخنور است / قلمرو فکری: جزئی نگری و عینیت گرایی در شعر دیده می شود / شعر عرفانی نیست و بیشتر اجتماعی – سیاسی است / درباره آزادی و ستیز با استبداد و  جویای استقلال میهن است /

***

ب) سبک نثر

از آغاز سلطنت ناصرالدین شاه تا پدید آمدن مشروطیت نثر فارسی که از زمان قائم مقام فراهانی تا حدودی از پیچیدگی فاصله گرفته بود، به سمت سادگی و روانی پیش رفت و لغات دشوار در آن کمتر شد. درونمایه نثر نیز که در سال های نزدیک به انقلاب مشروطه، آزادی و آزادی خواهی، سنت شکنی و تجددخواهی بود، در این دوره با لحنی آرام تر ادامه یافت.

از آغاز سلطنت ………… تا پدید آمدن مشروطیت نثر فارسی که از زمان قائم مقام فراهانی تا حدودی از پیچیدگی فاصله گرفته بود، به سمت سادگی و روانی پیش رفت. ـ ناصرالدین شاه

ویژگی های نثر

■ سطح زبانی: در نثر این دوره واژه ها و ترکیب های عربی ناآشنا کمتر می شود و به دلایل گوناگون بسیاری از لغات انگلیسی، ترکی، فرانسوی و … به نثر فارسی وارد می شود و برخلاف نثر دوره های پیش، عبارت های وصفی دور و دراز و لفظ پردازی های بیجا در نامه ها و نوشته ها کاهشی آشکار می یابد.

عبارت وصفی:‌ عبارت وصفی یا وجه وصفی آن است که فعل به‌جای این‌که یکی از صیغه‌های صرفی باشد به ‌صورت صفت مفعولی بیاید؛ مانند: ■ دوستم از راه رسید و با همگان احوالپرسی کرد. ■ دوستم از راه رسیده با همگان احوالپرسی کرد.

نثر این دوره ساده و قابل فهم است. در ساختار و ترکیب دستوری کلام نیز جمله ها درست تر و با طبیعت زبان هم آهنگ تر می شود.

■ سطح ادبی: نثر فارسی حتی پیشتازتر از شعر فارسی در دوره بیداری قید و بندهای نثر مصنوع و فنی را کنار می گذارد و گزارشی و ساده می شود.

انواع نثر
نثر ساده یا مرسل نثر فنی نثر موزون نثر مصنوع

صنایع ادبی از نثر جدا می شود و نثر در خدمت بیان خواست و آمال مردم به شکلی پویا ظاهر می گردد.

یکی از ضعف های تکنیکی در اغلب داستان های دوران مشروطه، حضور راوی سوم شخص در بعضی صحنه های داستان و سخن گفتن او با خواننده است که امروزه کاربرد چندانی ندارد.

زاویه دید:‌ ۱- اول شخص ۲- سوم شخص یا دانای کل

یکی از ضعف های تکنیکی در اغلب داستان های دوران مشروطه چیست؟‌ – حضور راوی سوم شخص در برخی صحنه های داستان و سخن گفتن اوست.

اکثر نویسندگان این دوره، داستان را مطابق ذوق عامه مردم می نوشتند و سبک نویسندگی آنان مطابقت کاملی با ادبیات داستانی جدید نداشت.

■ سطح فکری: به طور کلی درون مایه هایی که برای شعر دوره بیداری بیان شد، در نثر نیز مورد توجّه نویسندگان بوده است.

نثر در دوران مشروطه با ویژگی هایی چون نوگرایی، تجددخواهی و آزادی طلبی و با هدف تأثیر بر عامه مردم گسترش یافت؛ بنابراین محتوای انواع نثر، معطوف به همین درون مایه ها بود.

از شاخه های ارزنده ای که در نثر عصر بیداری چشم نواز است، طنز سیاسی  اجتماعی است.

از شاخه های ارزنده ای که در نثر عصر بیداری چشم نواز است، ………… است. – طنز سیاسی  اجتماعی

دشمنی با استعمار و استبداد نیز یکی از موضوعاتی بود که در نثر روزنامه ای بسیار مورد توجّه قرار گرفت.

بسیاری از نثرهای دوره بیداری به ویژه نثر داستانی به موضوع تنفّر از خرافات می پردازد.

حقوق مدنی زنان از جمله موضوعاتی است که در کنار تعلیم و تربیت نوین و همگانی بسیار مورد توجّه نویسندگان بوده است.

خود ارزیابی

۱- شعر زیر را در دو سطح ادبی و فکری بررسی کنید (از هر سطح دو مورد.)

از مُلک ادب حکم گزاران همه رفتند / شو بار سفر بند که یاران همه رفتند

آن گرد شتابنده که در دامن صحراست / گوید چه نشینی که سواران همه رفتند

داغ است دل لاله و نیلی است برِ سرو / کز باغ جهان لاله عذاران همه رفتند

افسوس که افسانه سرایان همه خفتند / اندوه که اندوه گساران همه رفتند

یک مرغ گرفتار در این گلشن ویران / تنها به قفس ماند، هزاران همه رفتند

خون بار بهار از مژه در فرقت احباب / کز پیش تو چون ابر بهاران همه رفتند (ملک الشعرا بهار)

سطح ادبی: قالب: غزل / به سنت های ادبی پایبند است / وزن عروضی و قافیه شعر دقیق و درست است / استعاره  و تشبیه های مرده و تخیلات سنتی در آن دیده می شود؛ مانند: داغ لاله؛ نیلی بودن بر سرو؛ باغ جهان؛ لاله عذاران؛ مرغ گرفتار و هزاران / سطح فکری:‌ درباره درگذشت عارف قزوینی که تصنیف سازی میهن دوست بود سروده شده است / توجه به وضع نابسامان مردم و جامعه دارد / شعر میهنی و اجتماعی است

۲- این سروده را در قلمرو ادبی بررسی کنید.

گریه را به مستی بهانه کردم / شکوه ها ز دست زمانه کردم

آستین چو از چشم برگرفتم / سیل خون به دامان روانه کردم

از چه روی چون ارغنون ننالم؟ / از جفایت ای چرخ دون ننالم

چون نگریم ز درد و چون ننالم / دزد را چو محرم به خانه کردم؟ (عارف قزوینی)

قلمرو ادبی: تصنیف / قافیه جای مشخصی ندارد / پایبندی کمتری به عروض سنتی دارد و وزن تهی از اشکال نیست / شعر سوز و شور ویژه ای دارد / دست: مجاز از کار / شکوه از زمانه: جانبخشی / سیل خون: اضافه تشبیهی / اغراق: سیل خون به دامان روانه /

۳- متن زیر از کتاب تاریخ بیداری ایرانیان را در دو سطح زبانی و فکری تحلیل کنید.

اگرچه ما در این تاریخ خود بیداری ایرانیان را از سال ۱۳۲۲ شروع کرده ایم، لکن اگر خیال خود را جمع کنیم و به نظر دقت و انصاف در تاریخ گذشتگان بنگریم، هر آینه به خوبی مشاهده می کنیم که در مجاری سنه ۱۲۶۵ بسیاری از امور و وقایع را که دلالت دارد بر بیداری ایرانیان و قدم گذاردن آنها به راه تمدن؛ و باعث و مسبّب آن را جز مرحوم میرزا تقی خان امیرنظام احدی را سراغ نداریم؛ چه آن بزرگ مرد از آن یکّه اشخاص بود که به قابلیت خود بدون اسباب و مساعدت خارجی از پستی به بلندی رسید. یعنی پسر آشپز قائم مقام بود و در اثنای کار و شغل، خویش را دارای رتبه و مقام صدارت نمود. دوست و دشمن او را از نوادر دهر شمردند و از خلقت های فوق العاده دانسته و کارهای امیر نظام از ترتیب و انتظام قشون و اصلاح کار دفتر و مالیه که خرج، دو کرور اضافه بر دخل بود و عمارت و مرمّت خرابی های دیگر که به زودی محال می نمود و همه در یک دو سال صورت گرفت، گواه و دلیل بزرگی مرد است. (ناظم الاسلام کرمانی)سطح زبانی: نثر متن ساده، روان، قابل فهم است و ترکیب و واژه های ناآشنای عربی کم است – عبارت وصفی دور و دراز و لفظ پردازی بی جا کم است گرچه در متن دیده می شود-  برخی از جمله ها کمی طولانی است / کم توجهی به زبان در متن دیده می شود:  از نظر زبانی گاهی لغزشهایی نیز وجود دارد؛ مانند: «نظر دقت» به جای «نظر دقیق» / «را» و «که»ی زاید در متن دیده می شود / یکّه:‌ یگانه؛ واژه عامیانه است / دارا:‌ به نظر می رسد که به معنای شایسته آمده باشد / سطح فکری:‌ نگاهی نوگرایانه به تاریخ دارد – شرح حال مردان مشروطه است – اخبار و اطلاعات آن مستند و دست اول است.

پی دی اف درس چهارم علوم و فنون ادبی۳