آموزه یازدهم: پایه های آوایی همسان دولختی

در درس‌های گذشته با اوزان همسان، که از تکرار یک پایه آوایی، ایجاد می‌شد، آشنا شده ایم. اکنون با گونه ای دیگر از وزن‌های همسان، آشنا می‌شویم:

به آهنگ خوانش شعر زیر، توجّه کنید:

ای باد بامدادی، خوش می‌روی به شادی / پیوند روح کردی، پیغام دوست دادی (سعدی)

ای با دبا  م دا  دیخُش می رَ  وی بِ شا دی
پِی وَن دِرو ح  کَر دیپِی غا مدو ست دا  دی

می بینیم که نظم همسان پایه‌های این بیت، دو لخَتی است، یعنی دو واژه با هم، پایه آوایی به شمار می‌آیند. به بیان دیگر، وزن این شعر از تکرار یک پایه همسان، حاصل نشده است، بلکه پایه‌ها، یک درمیان تکرار شده است. در اینجا هر مصراع، به دو پاره، تقسیم می‌شود. موسیقی و آهنگ پاره دوم، تکرار موسیقی پاره نخست است. این نوع وزن، وزن همسان دولَختی یا «دوری۱» نامیده می‌شود. در وزن دوری میانه هر مصراع با درنگ و مکثی آشکار، همراه است. در خوانش هم این گسست آوایی باید رعایت شود.

برای درک بهتر نظم پایه‌های همسان دولخَتی، وزن و نشانه‌های هجایی بیت را نشان می‌دهیم.

پایه‌های آواییای با دبا  م دا  دیخُش می رَ  وی بِ شا دی
پایه‌های آواییپِی وَن دِرو ح  کَر دیپِی غا مدو ست دا  دی
وزنمفعولفاعلاتنمفعولفاعلاتن
نشانه‌های هجاییـ ـ Uـ U ـ ـ ـ ـ Uـ U ـ ـ

با خوانش صحیح بیت متوجه می‌شویم که هر مصرع چهار پایه آوایی دارد و از دو پاره همسان تشکیل شده است.

وزن بیت بر پایه برش هجایی «سه تایی چهارتایی» است. اگر هجاها را به شیوه «چهارتایی سه تایی» دسته بندی کنیم، وزن واژه «مستفعلن فعولن» می‌شود.

۱٫ برخی از اوزان همسان دو لختی، ویژگی‌های اوزان دوری را ندارند.

توجّه:

در نظم همسان دو لخَتی، هر مصراع از دو پاره همگون تشکیل می‌شود. در این نوع وزن، هر نیم مصراع در حکم یک مصراع است. هجای پایان نیم مصراع، مانند پایان مصراع بلند محسوب می‌شود، بنابراین هجای کوتاه یا کشیده در پایان نیم مصراع، هجای بلند به شمار می‌آید.

به نظم هجاهای بیت زیر توجّه کنید:

سلسله موی دوست، حلقه دام بلاست / هر که در این حلقه نیست، فارغ از این ماجراست (سعدی)

سِل سِ لِ  یِمو یِ دوستحَل قِ یِ  دا  مِ  بَ  لاست
هَر کِ  د  رینحَلـ قِ  نیستفا ر غَ  زینما جَـ راست

می بینیم که هجای پایان نیم مصراع دوست و نیست هجای کشیده است، امّا به صورت یک هجای بلند محسوب می‌شود.

اکنون که پایه‌های آوایی این شعر را درک کرده ایم، آن را با وزن و نشانه‌های هجایی، نشان می‌دهیم:

وزن این بیت «مفتعلن فاعلن مفتعلن فاعلن» است

به نمونه ای دیگر توجّه کنید:

هان ای دل عبرت بین، از دیده عبر کن‌هان / ایوان مداین را، آیینه عبرت دان (خاقانی)

ها  نِی  دِلِ عِبـ رَت  بیناز  دیـ  دِ عِ  بَر  کُن  هان
ای وا  نِمَـ دا یِن  را آ    ایـ  نِیِ  عِبـ رَت  دان

پایه‌های آوایی این شعر نیز از ارکان دولختی (متناوب) تشکیل شده است.

همین بیت را با وزن و نشانه‌های هجایی نشان می‌دهیم:

پایه‌های آواییها  نِی  دِلِ عِب رَت  بیناز  دی  دِعِ  بَر  کُن  هان
پایه‌های آواییای وا  نِمَ دا یِن  راآ   ای  نِیِ  عِب رَت  دان
وزنمفعولمفاعیلنمفعولمفاعیلن
نشانه‌های هجایی ـ ـ U U ـ ـ ـ  ـ ـ U U ـ ـ ـ

بیت چهارپایه آوایی دارد و از دو پاره همسان تشکیل شده است؛ پاره دوم تکرار پاره نخست است.

به صورت دوبار «مفعولُ مفاعیلن»  به بیان دیگر وزن این بیت از تکرار دو پایه متفاوت در هر مصراع است که وزن همسان دو لختی (دوری) به شمار می‌آید.

وزن بیت، بر پایه برش هجایی «سه تایی – چهارتایی» به دست آمده، اگر هجاها را به «چهارتایی سه تایی» دسته بندی کنیم، وزن «مستفعلُ مفعولن» می‌شود.

توجّه:

در اوزان همسان دو لختی، دو پاره با هم یک واحد موسیقایی به شمار می‌آیند.

آرایش پایه‌ها در اوزان همسان تک پایه ای و دولختی را می‌توان به گونه زیر نشان داد:

همسان تک پایه ای: الف الف الف الف = □ □ □ □

همسان دولختی: الف ب // الف ب = ∆ □ // ∆ □

افزون براین وزن‌ها، در شعر فارسی وزن‌های همسان دولختی دیگری وجود دارد، مانند بیت زیر:

تا دل هرزه گرد من رفت به چین زلف او / زان سفر دراز خود عزم وطن نمی کند (حافظ)

وزن بیت زیر «مفتعلن مفاعلن/ مفتعلن مفاعلن»  است:

پایه‌های آواییتا  د ل هرز  گر  د  منرفـ ت بـ چی  نـ  زُل فِ او
پایه‌های آواییزان  سـَ فـَ رِدِ را  ز خُدعَز مِ وَ طَننِ می کُـ  نَد
وزنمفتعلنمفاعلنمفتعلنمفاعلن
نشانه‌های هجاییـ U U ـ U ـ U ـ ـ U U ـ U ـ U ـ

خودارزیابی

۱- کدام یک از بیت‌های زیر، دارای نظم همسان دولختی است؟ پس از تعیین پایه‌های آوایی هر یک، وزن آن را بنویسید:

الف) یک عمر دور و تنها، تنها به جرم اینکه / او سرسپرده می‌خواست، من دل سپرده بودم (بهمنی) / همسان دولختی

پایه‌های آوایییِک  عُم ر دو رُ  تَنـ  هاتَنـ ها بِ جُر مِ این کِ
پایه‌های آواییاو  سَر سـ پُر دِ  می خاستمَن دِل سـِپُر دِ بو  دَم
وزنمفعولفاعلاتنمفعولفاعلاتن
نشانه‌های هجاییـ ـ Uـ U ـ ـ ـ ـ Uـ U ـ ـ

ب) درودی چو نور دل پارسایان / بدان شمع خلوتگه پارسایی (حافظ) / همسان تک پایه ای

پایه‌های آواییدُ  رو دیچُ  نو  ر  دِ  لِ  پا  ر سا یان
پایه‌های آواییبـِ  دان شَمعِ خلَـ  وَتگـَ  هِ  پار سا  یی
وزنفعولنفعولنفعولنفعولن
نشانه‌های هجاییU ـ ـ U ـ ـU ـ ـU ـ ـ

۲- در نمونه‌های زیر، بیت‌هایی را که وزن همسان دولختی دارند، مشخص کنید:

الف) الفبای درد از لبم می‌تراود / نه شبنم که خون از شبم می‌تراود (قیصرامین پور)

پایه‌های آواییا  لِفـ بایِ  دَر  دَز    لَ  بَم  می  تَ را وَد
پایه‌های آوایینَ  شَب نَمکِـ  خو نَزشَـ بَم  میتَـ را  وَد
وزنفعولنفعولنفعولنفعولن
نشانه‌های هجاییU ـ ـ U ـ ـU ـ ـU ـ ـ

ب) آیینه سکندر، جام می است بنگر / تا بر تو عرضه دارد احوال ملک دارا حافظ (صائب)

پایه‌های آواییآ  یی نِ یِ سِ  کَن  در  جا مِ   مِ  یَس  ت  بِن  گَر
پایه‌های آواییتا  بَر تُعَر ضِ  دا رَداَح وا لِ مُلکِ دا را
وزنمفعولفاعلاتنمفعولفاعلاتن
نشانه‌های هجاییـ ـ Uـ U ـ ـ ـ ـ Uـ U ـ ـ

پ) ای صبح شب نشینان جانم به طاقت آمد / از بس که دیر ماندی چون شام روزه داران (سعدی)

پایه‌های آواییای  صُب حِشَب  نِ  شی  نانجا نَم بِ طا  قَ  تا  مَد
پایه‌های آواییاز  بَس کِدی ر  مان دیچُن شا مِ روزِ  دا  ران
وزنمفعولفاعلاتنمفعولفاعلاتن
نشانه‌های هجاییـ ـ Uـ U ـ ـ ـ ـ Uـ U ـ ـ

ت) چو دل بر نهی بر سرای کهن / کند ناز و از تو بپوشد سخن (فردوسی)

پایه‌های آواییچُ  دِل بَرنَ  هی  بَرسَ را یِ  کُ هَن
پایه‌های آواییکُ  ندَ نازُ  اَز تُبِ پو شَدسُ خَن
وزنفعولنفعولنفعولنفعل
نشانه‌های هجاییU ـ ـ U ـ ـU ـ ـU ـ

۳- پایه‌های آوایی بیت‌های زیر را مشخّص کنید و با ذکر دلیل بنویسید که چرا ابیات زیر دارای وزن همسان دولختی هستند؟

الف) باغ سلام می‌کند، سرو قیام می‌کند / سبزه پیاده می‌رود، غنچه سوار می‌رسد (مولوی)

پایه‌های آواییبا  غ سَ لام  می  کُ  نَدسَر و ق یا  م می کُ  نَد
پایه‌های آواییسَب  زِ پ یادِ می  رَ  وَدغُن چِ سَ وار می رَ  سَد
وزنمفتعلنمفاعلنمفتعلنمفاعلن
نشانه‌های هجاییـ U U ـ U ـ U ـ ـ U U ـ U ـ U ـ

ب) ای صاحب کرامت، شکرانه سلامت / روزی تفقّدی کن درویش بینوا را (حافظ)

پایه‌های آواییای  صا حِبِ  کَ  را  مَتشُک را نِ  یِ سَ لا مَت
پایه‌های آواییرو  زی تَفَق قُ  دی کُندَر وی شِبی نَ وا  را
وزنمفعولفاعلاتنمفعولفاعلاتن
نشانه‌های هجاییـ ـ Uـ U ـ ـ ـ ـ Uـ U ـ ـ

۴- بیت زیر را بخوانید و مطابق جدول زیر، پایه‌های آوایی، وزن و نشانه‌های هجایی آن را بنویسید.

ای دوست شکر خوشتر یا آن که شکر سازد؟ / خوبی قمر بهتر، یا آن که قمر سازد؟ (مولوی)

پایه‌های آواییای دو ستشِ کَر خُش  تَریا آن کِ شِ  کَر سا زَد
پایه‌های آواییخو بی یِقَ مَر  بِه تَریا آن کِ قَ مَر سا  زَد
وزنمفعولمفاعیلنمفعولمفاعیلن
نشانه‌های هجاییـ ـ UU ـ ـ ـ ـ ـ UU ـ ـ ـ

۵- برای هر کدام از موارد زیر از خودارزیابی‌ها نمونه ای بیابید و بنویسید:

الف) مجاز: دارا به معنای داریوش است و مجاز از همه فرمانروایان.

ب) استعاره: شمع خلوتگه پارسایی؛ الفبای درد از لبم می‌تراود؛ ای صبح شب نشینان؛ باغ سلام می‌کند…؛ سرای کهن

پ) تشبیه: درودی چو نور دل پارسایان؛ آیینه سکندر، جام می است؛ چون شام روزه داران؛

۶- بیت خودارزیابی ۴ را از نظر فکری تحلیل کنید.

وزن واژه (پایه آوایی شعر فارسی)

hamsan