آموزه چهارم: سبک عراقی، قرنهای ۷،۸،۹

 الف) شعر:

۱- زبانی:

برخی از ویژگی های زبانی شعر این دوره عبارت اند از:

■ چهارچوب زبان همان چهارچوب فارسی قدیم یعنی زبان سبک خراسانی است که تا حدودی مختصات جدید یافته است؛

■ لغات فارسی اصیل قدیم کم شده و جای آنها را لغات عربی گرفته است؛

 ■ «می»  اندک اندک جای «همی» را گرفته است؛

■ «در»  به جای « اندر» در حال جایگزین شدن است و نیز واژه های « … ایدون، ایدر، ابَا، ابَرَ و » بسیار اندک به کار می روند؛

■ به کارگیری حرف نشانه « مَر» در کنار مفعول جمله کم شده است.

اساساً مهم ترین ویژگی های زبانی سبک عراقی همین درهم آمیختگی مختصات نو و کهن است که گاهی در یک شعر کوتاه نیز در کنار هم دیده می شود.

۲- ادبی:

برخی از ویژگی های ادبی شعر این دوره عبارت اند از:

■  در شعر این دوره کاربرد غزل بیشتر شد و جایگاه تخلّص در انتهای آن تثبیت گردیده است؛

■ توجّه به علوم ادبی از جمله بیان و بدیع بیشتر شده است.

■ شعر این دوره از دربار خارج شده؛ قصیده از رونق افتاد و غزل عارفانه و عاشقانه رواج می یابد.

۳- فکری:

برخی از ویژگی های فکری شعر این دوره به شرح زیرند:

■ فکر نیز در این دوره با تأثیرپذیری از مسایل سیاسی و اجتماعی دست خوش تغییر شده است؛ مثلاً در دوره خراسانی، معشوق شاعر، زمینی و دست یافتنی بود؛ ولی در شعر این دوره، این مقام اندک اندک متعالی می گردد تا آنجا که گاه با معبود یکی می شود.

■ بعد از حمله مغول و خدشه دار شدن غرور و احساسات ملی ایرانیان، نیاز داشتن به سخنان آرام بخش و توجه به امور اخروی بیشتر می شود و همچنین باعث رواج بیشتر تصوف می گردد و برخی اندیشه ها، از جمله بی اعتباری دنیا و اعتقاد به قضا و قدر رواج بیشتری می یابند.

■ پرهیز از زهد ریایی، توجّه به صفا و پالایش درون، برتری عشق بر عقل و امثال آنها مفاهیم و اندیشه های شعر این دوره را رقم می زنند.

مقایسه ویژگی های فکری سبک خراسانی و عراقی

خراسانیعراقی
ستایش خردستایش عشق
شادی گراییغم گرایی
وصالفراق
واقع گرایی یا توجّه به دنیای بیرونذهن گرایی یا توجّه به دنیای درون
رواج روحیه پهلوانی و حماسیرواج روحیه عرفانی و اخلاقی
باور به اختیار و ارادهباور به قضا و قدر
زمینی بودن معشوقآسمانی بودن معشوق
بازتاب اندک علوم در شعربازتاب بیشتر علوم در شعر

ب) نثر:

 1- زبانی:

در این قلمرو ویژگی های زیر شاخص ترند:

■ نثر فنی کم کم در قرن هفتم ضعیف می شود و در قرن هشتم با سیطره تیموریان بر ایران از میان می رود، تا آنجا که نثر ساده در اکثر کتابهای این دوره جای نثر فنی را می گیرد. در قرن ششم چنین مرسوم بود که برخی نویسندگان، آثار موجود را که به نثری ساده بود، به نثر فنی بازمی نوشتند. در این دوره (قرن هفتم و هشتم) برخی نویسندگان، کتابهای مشکل را به زبان ساده بازنویسی می کردند؛ چنانکه ملاحسین واعظ کاشفی کلیله و دمنه را به انشای دوره خود بازگرداند و آن را انوار سُهیلی نامید.

■ تاریخ نویسی در این دوره به اسلوب ساده رواج می یابد، هر چند نمونه هایی با نثر پیچیده نیز در میان تاریخ های این دوره یافت می شود. در مقدمه کتاب ظفرنامه شامی، که قدیمی ترین تاریخ نوشته شده درباره تیمور است، می خوانیم: امیر تیمور به من دستور داد که ساده بنویسم؛ به طوری که عامه مردم بفهمند. تاریخ نویسی از همان اوایل دوره مغول، به سبب علاقۀ شدید آنان به ثبت وقایع مربوط به پدران و اجدادشان شروع شد و در دوره تیموری هم ادامه یافت. حاشیه نویسی های متعددی نیز به نثر ساده بر تاریخ های قدیم انجام گرفت. البته باید توجّه داشت که این سادگی نثر همه جا یکسان نیست و نثر ساده این دوره را نمی توان فصیح و بلیغ دانست.

قدیمی ترین تاریخ نوشته شده درباره تیمور چه کتابی است؟ ظفرنامه شامی

چرا تاریخ نویسی

■ از دیگر ویژگی های نثر این دوره ورود لغات قبایل مختلف ترک و مغول به زبان فارسی است که در دوره تیمور سرعت رشد آن بیشتر شد؛ امّا این جریان در زبان فارسی دیری نپایید. سلطان حسین بایقرا و امیرعلی شیر نوایی در حوزه ادبی هرات ترکی گویی و ترکی نویسی را تشویق می کردند و خود امیرعلی شیر نوایی چند کتاب از جمله «محاکمه اللغتین» را به ترکی نوشت و ظهیرالدّین بابر هم  «بابرنامه» را نوشت. اینان شعر ترکی هم می گفتند. نمونه‌ای از این کلمات دخیل که هنوز هم در زبان فارسی استعمال دارند، عبارت اند از: ییلاق و قشلاق (سردسیر و گرمسیر)، قشون (ارتش) و یورش (هجوم).

■ به وجود آمدن سستی و ضعف در ساخت دستوری جملات نثر از ویژگی های دیگر این دوره است.

۲- ادبی

■ در اندیشه ادیبان این دوره، صنایع ادبی جای تعمّق و تفکّر را گرفت؛ امّا چون استعدادهای بزرگی در این عرصه ندرخشیدند، در کتاب های مصنوع و متکلّف بیشتر به ظاهرسازی و به صنایعی مثل استعارات دور از ذهن و آوردن سجع های متوالی و بی روح روی آوردند.

۳ . فکری

■ به علّت کشتن یا متواری ساختن فضلا و نابودی کتابخانه ها، از صحّت و اتقان مطالب کاسته شد و ضعف و انحطاط فکری این دوره را فرا گرفت.

■ همچنین به علّت نبودن استادان بزرگ و از بین رفتن مراکز علمی، تحقیق و تتبّع در بین علما و ادیبان سستی یافت.

■ مدّعیان عرفان هم که به اقتضای زمانه با مغولان کنار آمده بودند، اندک اندک اصالت خود را از دست دادند و به درسی کردن عرفان و شرح اصطلاحات و پیچیده جلوه دادن مفاهیم آن پرداختند؛ در نتیجه در این دوره، کتاب عرفانی مهمی به نثر نوشته نشد.

خودارزیابی

۱- شعر زیر را بخوانید و به پرسشها پاسخ دهید:

آن یکی آمد درِ یاری بزد / گفت یارش کیستی ای معتمد

گفت من؛ گفتش برو هنگام نیست / بر چنین خوانی مقام خام نیست

خام را جز آتش هجر و فراق / کی پزد کی وا رهاند از نفاق؟

رفت آن مسکین و سالی در سفر / در فراق دوست سوزید از شرر

پخته شد آن سوخته؛ پس بازگشت / باز گرد خانه انباز گشت

حلقه زد بر در به صد ترس و ادب / تا بنجهد بی ادب لفظی ز لب

بانگ زد یارش که  بر در کیست آن؟ / گفت بر در هم تویی ای دلستان   (مولوی)

الف) دو مورد از ویژگی های زبانی ابیات بالا را بنویسید.

ب) ویژگی فکری حاکم بر شعر چیست؟

پ) دو مورد از ویژگی های ادبی شعر را بنویسید.

ت) بیت پایانی را تقطیع هجایی کنید و در جدول بنویسید:

پایه های آواییبان   ک  زَد  یارَش  کِ  بَر  دَرکی  س آن
پایه های آواییگُف  ت  بَر  دَرهَم  تُ  یی  ایدِل  سِ  تان
نشانه های هجاییـUـ ــUـ ــUـ
وزنتن ت تن تنتن ت تن تنتن ت تن

۲- چرا در عصر مغول و تیمور، تاریخ نویسی رواج پیدا کرد؟ توضیح دهید.

به این دلیل که مغولان علاقۀ شدید به ثبت وقایع مربوط به پدران و اجدادشان داشتند.

۳- ویژگی های زبانی ابیات فردوسی و حافظ را در مثال های زیر با یکدیگر مقایسه کنید:

چنین گفت رستم به آواز سخت / که ای شاه شادان دل و نیک بخت

اگر جنگ خواهی و خون ریختن / بر این گونه سختی برآویختن

بگو تا سوار آورم زابلی / که باشند با خنجر کابلی

بر این رزمگه شان به جنگ آوریم / خود ایدر زمانی درنگ آوریم (فردوسی)

کی شعر تر انگیزد خاطر که حزین باشد / یک نکته از این معنی گفتیم و همین باشد

از لعل تو گر یابم انگشتری زنهار، / صد ملک سلیمانم در زیر نگین باشد

غمناک نباید بود از طعن حسود ای دل / شاید که چو وابینی، خیر تو در این باشد

هر کاو نکند فهمی زین کلک خیال انگیز / نقشش به حرام ار خود، صورتگر چین باشد (حافظ)

۴- یک مورد از ویژگیهای فکری بیتهای زیر را بنویسید؛ سپس تشبیه های موجود را بیابید و نوع آنها را مشخص کنید.

آتش است آب دیده مظلوم / چون روان گشت، خشک و تر سوزد

تو چو شمعی از او هراسان باش/  کاوّل، آتش ز شمع سر سوزد  (سیف فرغانی)

آتش است آب دیده مظلوم: تشبیه فشرده / تو چو شمعی: تشبیه گسترده

۵- ویژگی های فکری متن زیر را بنویسید.

بدان که شریعت، گفتِ انبیاست و طریقت، کردِ انبیاست و حقیقت، دیدِ انبیاست. سالک باید که اوّل از علم شریعت آنچه ما لابدُّ است، بیاموزد و یادگیرد و آنگاه از عمل طریقت، آنچه مالابدُّ است به جای آورد تا از انوار حقیقت به قدر سعی و کوشش وی روی نماید. (عزیزالدّین بن محمّد نَسَفی)

۶- پایه های آوایی را در بیت دوم شعر فردوسی (خودارزیابی ۳) مشخّص نمایید.

پایه های آواییاَ   گَر  جَن گ  خا  هییُ  خون  ریخ  تَن
پایه های آواییبَ  رین  گونِ  سَخ  تیبَ  را  ویخ  تَن
نشانه های هجاییUـ ـ Uـ ـ Uـ ـ Uـ
وزنت تن تنت تن تنت تن تنت تن