آموزه دوازدهم: جناس و انواع آن

به دو کلمۀ همجنس و همسان «جناس » می گویند. این دو گاه جز معنا، هیچ گونه تفاوتی با هم ندارند، و گاه علاوه بر معنا، در یک واج (مصوّت یا صامت) ناهمسان هستند.
جناس در یک نگاه کلیّ دو دسته است: همسان و ناهمسان.
جناس همسان: یکسانی دو واژه، با معانی متفاوت، است. ارزش موسیقایی جناس تام در سخن بسیار است.
برادر که دربند خویش است نه برادر، نه خویش است.

انواع جناس ناهمسان

 اختلافی: ناهمسانی واژه ها در یک واج اوّل، وسط یا آخر
مگذران روز سلامت به ملامت، حافظ / چه توقّع ز جهان گذران می داری   حافظ
افزایشی: ناهمسانی واژه ها در تعداد حرف.
کفر است در طریقت ما کینه داشتن / آیین ماست سینه چو آیینه داشتن    طالب آملی
حرکتی: ناهمسانی واژه ها در مصوّت های کوتاه.
نوبهار است در آن کوش که خوش دل باشی / که بسی گُل بدمد باز و تو در گِل باشی         حافظ
توجّه: جناس میان دو واژه را زمانی جناس ناقص می خوانیم که اختلاف آنها بیش از یک حرف (واج) نباشد.
اشتقاق: همریشه بودن واژه ها در حروف اصلی را «اشتقاق» می نامند، این هم ریشگی و تکرار واج ها بر موسیقی سخن می افزاید.
گل نعمتی است هدیه فرستادها ز بهشت / مردم کریم تر شوند اندر نعیم گل    کسایی