حسن تعلیل

هر گاه شاعر و نویسنده برای موضوعی، دلیل غیر واقعی و ادبی، امّا دلپذیر و هنری بیاورد، به حسن تعلیل دست می‌یابد. به این آرایه بهانگی نیک نیز گفته می‌شود. همیشه در این آرایه «چرایی» نهفته است.

تا چشم بشر نبیندت روی         بنهفته به ابر چهر دلبند

☼  سراینده علت ابرپوش بودن قله دماوند را این می‌داند که بشر چهره دماوند را نتواند ببیند.

خودآزمایی

  1. برای شعر زیر آرایه حسن تعلیل بیابید و آن را گزارش کنید:

الف) باران همه برجای عرق می‌چکد از ابر / پیداست که از روی لطیف تو حیا کرد.

ب) دلم خانه مهر یار است و بس / از آن می‌نگنجد در آن کین کس.

  • در کدام گزینه «حسن تعلیل» دیده می‌شود؟                                                                      (سراسری ریاضی، ۸۳)

الف) هــمیشه تــا بــر آید مــاه و خورشیـد                       مــــرا بــــاشـــد بــــه وصــــل یــــار امید

ب) اگــر چــه تــلــخ باشــد فــرقــت یــــار                      در او شــیــــریــن بــــود امــــیــد دیــــدار

پ) کسی که سبزتر است از هزار بار بهار                     کـسی شگفت کسی آن چنـان که می‌دانــی

ت) بــشکن دل بـی نوای مــا را ای عــشق                      این ساز شکسته اش خوش آهنگ تر است

  • در کدام گزینه «حسن تعلیل» دیده می‌شود؟

الف) بنالد جـــامه چون از هم بدری                              بگـــــــرید رز چو شاخ او ببری

ب) خرد را تو روشن بصر کرده‌ای                              چراغ هــــــــدایت تو بر کرده‌ای

پ) مهندس بسی جـــوید از رازشان                              نداند که چون کـــردی آغازشـان

ت) همه آفــــریدست بالا و پســــت                               توئی آفرینندهٔ هـــــــر چه هسـت

  • در کدام گزینه «حسن تعلیل» دیده می‌شود؟                                                                (سراسری خارج کشور، ۸۵)

الف) پسته، دهن‌بسته زان بود کـه نـدارد                         چــربی و شیرینی زبــان کــه تــو داری

ب) در نظرم آفتــاب ســایه نشین اســت                          زیــر کــله روی دل سـتان کــه تو داری

پ) هرگز نبود سرو به بالا که تو داری                          یا مــه به صــفای رخ زیبا کــه تو داری

ت) بسیار بود سـرو روان و گــل خندان                          لیکن نه بدین صورت و بالا که تو داری

  • در کدام گزینه «حسن تعلیل» به کار رفته است؟

الف) دل به امید روی او همدم جان نمی‌شود                    جان به هوای کوی او خدمت تن نمی‌کند

ب) به صدق کوش که خورشید زاید از نفست                  که از دروغ سیه روی شد صبح نخـست

پ) شب‌است وشاهد وشمع وشراب وشیرینی                   غنیمت است چنین شب که دوسـتان بینی

ت) در خزان از عندلیبان بانگ افسوسی نخاست                   چون ورق برگشت چشم یاری از یاران مدار

  • در کدام گزینه «حسن تعلیل» به کار رفته است؟      (سراسری تجربی، ۸۱)

الف) آمد بهار عاشقان، معشوق گل رخسار کو                 بر بیدلان شد باغ ها، آخر بگو دلدار کو

ب) نــیــــایــش در دل خــســـرو اثــــر کــــرد                 دلــش را چــون فلــک زیر و زبـر کــرد

پ) در این چـمن که ز پیری خمیده شد کــمرم                  ز شاخ‌‌های  بقا بعد از این  چه بهره بـرم

ت) خمیده پشت از آن گشتند پیران جهان دیـده                  که اندر خــاک می‌جویند ایام جــوانی را

  • در کدام گزینه «حسن تعلیل» به کار نرفته است؟                                                                (سنجش، ۸۹)

الف) تــا چشــم بشــر نبــیندت روی / بـنــهــفتــه بــه ابــر چــهر دل بــنــد

ب) ای روشن خدا / چاه از آن زمان که تو در آن گریستی جوشان است

پ) از آن مرد دانا دهان دوخته است / که بیند که شمع از زبان سوخت ست

ت) کدام وام دار ترید / دین به تو یا تو بدان/هیچ دینی نیست که وام دار تو نیست

  • در کدام گزینه «حسن تعلیل» دیده نمی‌شود؟                                                                 (سراسری خارج کشور، ۸۸)

الف) عــجب نیست از خـاک اگــر گل شکفت                   کــــه چـــنــدیـــن گـــل انـــدام در خـــاک خـــفـــت

ب) خورشید فروزنــده شبی پــرده نشین شــد                   کــــامــــد بــــه در از پــــرده مــــه چــــارده تـــــو

پ) اشک غماز من ار سرخ برآمد چه عـجب                   خجل از کــــــردۀ خــود پـرده‌دری نیست که نیست

ت) هرگه به صد کرشمه پــری‌وار بــگذری                   بــــر چشــم خــود فــرشـــتــه کــشد خــاک راه تــو

  •  در کدام گزینه «حسن تعلیل» به کار رفته است؟                                                                    (سراسری زبان، ۸۴)

الف) تویی بهـــــانۀ آن ابرها کــه می‌گـریند                     بیا که صــاف شود ایــن هــوای بــارانی

ب) در کارگاه عشق است تدبیر عقل بی کار                    طــوفان نـمی‌کند گــوش تـعلیم ناخدا را

پ) در سیاهی می‌توان گل چید ازآب حـیات                     گریـه را باشد اثر دامان شــب ها بیشتر

ت) بدار دست ز اصلاح دل چو شد بی درد            گلی که نیست در او نکهتی گلاب مـکن