ایهام

هر گاه واژه یا ترکیبی که دارای دو معنای نزدیک و دور است به گونه‌ای در سخن به کار رود که هر دو معنا از آن برداشت شود، آرایه ایهام شکل می‌گیرد. گاهی منظور اصلی تنها معنای دور است و گاهی هیچ یک بر دیگری برتری ندارد.

غرق خون بود و نمی‌مرد ز حسرت فرهاد / گفتم افسانه شیرین و به خوابش کردم

☼  شیرین: زیبا و دلنشین / دلبر فرهاد

ای دمت عیسی، دم از دوری مزن /  من غلام آن که دوراندیش نیست

☼  دوراندیش:عاقبت نگر/ آنکه به دوری وجدایی می اندیشد.

واژگان چندمعنایی

بازی: ۱- بازی کردن ۲- نام پرنده‌ باز                                    برآمدن: ۱- بالاآمدن ۲- طلوع کردن

بوی: ۱- رایحه ۲- آرزو                                                     چپ: ۱- سوی چپ ۲- کژرو

درگرفتن: ۱- اثر کردن ۲- آتش گرفتن                                    دل‌سیه: ۱- سنگ‌دل ۲- دارنده دل سیاه

راست: سوی راست ۲- راستی                                              رود: ۱- رودخانه ۲- گونه‌ای ساز

رخ: ۱- روی و چهره ۲- نام مهره شطرنج                               زال: ۱- پیرفرتوت ۲- باب رستم

سرگرم: ۱- مشغول ۲- سرمست                                             شکر: ۱- نام دلشده شیرین ۲- پانیز

شیرین: ۱- نام دلبر فرهاد ۲- در برابر تلخ                               عهد: ۱- روزگار ۲- پیمان

گلستان: ۱- بوستان ۲- نام کتاب سعدی                                    مهر: ۱- خورشید ۲- مهربانی

مالک دینار: ۱- توانگر ۲- نام مردی                                      مردم‌دار: ۱- بساز و سازشکار ۲-  مردمک‌دار

مخفی: ۱- نام سراینده‌ ۲- پنهان                                             مدام: ۱- همیشه و پیوسته ۲- باده

ماه: ۱- ماه آسمان ۲- ماه سال                                               نگران: ۱- بیننده ۲- آشفته

دور از تو: ۱- هجران ۲- از تو دور باشد                                 شور: ۱- نمکین ۲- انگیزه و هوس، آشفتگی

نابرادر: ۱- ناتنی ۲- نامرد                                                    چنگ: ۱- دست ۲- نوعی ساز

روی: ۱- چهره ۲- نوعی فلز                                                 صبر: ۱- شکیبایی ۲- گیاه تلخ دارویی

لاله: ۱- گل ۲- چراغدان                                                      آهو: ۱- غزال ۲- ایراد

پرده: ۱- حجاب ۲- اصطلاح موسیقی                                      عشاق: ۱- عشاق ۲- اصطلاح موسیقی

حجاز و عراق: ۱- اسم مکان ۲- اصطلاح موسیقی                      کنار: ۱- آغوش ۲- ساحل دریا

عود: ۱- چوبی که بوی خوش دارد ۲- نوعی ساز                      کام: ۱- آرزو ۲- دهان

آیت: ۱- نشانه ۲- آیه قرآن                                                    شام: ۱- شب ۲- کشور شام

روان ۱- جان ۲- جاری                                                        دور: ۱- گردش ۲- زمانه

بهار: ۱- فصل بهار ۲- بتخانه                                                قلب: ۱- دل ۲- تقلبی ۳- میان

چین: ۱- کشور چین ۲- شکن                                                 دستان: ۱- دستها ۲- زال

روزی: ۱- یک روز ۲- رزق                                                لب: ۱- لب و دهان ۲- کناره

دیده: ۱- چشم ۲- آنچه دیده شده                                              ضرب: ۱- زدن ۲- ساز تنبک

قربان: ۱- قربانی ۲- تیردان                                                  رهی: ۱- بنده ۲- نام سخن پردازی

خودآزمایی

  1. در کدام بیت آرایه « ایهام » به کار رفته است؟                                                                           (سراسری خارج کشور، ۸۸)

الف) شام اگر قوت روانم دادی ازخون جگر                    صبح یاقوت روان از جام جم دادی مرا

ب) گـــر چین سر زلـــــف تو مشـاطه گشاید                    عطار به یک جـو نخرد نافــــۀ چین را

پ) تا طرّه‌ی طرّارت زد دسـت بــه طرّاری                    دســـت همه بــربسـتی فریاد ز دسـتانت

ت) تا خود نشوی شانه به زلفش نزنی چـنگ                   انگشت کسی کــــارگشای دگـری نیست

  • ۲-             در کدام بیت آرایه « ایهام » به کار نرفته است؟                                                                             (سراسری زبان، ۸۵)

الف) بــه راستی که نه همبازی تو بودم من                     تو شوخ دیده مگس (=مگس بی شرم) بین کـه می‌کند بازی

ب) کـرده ام خاک در میکده را بستر خویش                    می‌گذارم چــــــو ســــبو دست بــــــه زیر ســـــر خویش

پ) برو طواف دلی کن که کعبه مخفی است                    کــــه آن خلیل بــــــنا کــــــرد و این خــــدا خــود ساخت

ت) در راه تو حافظ چو قلم کرد ز سر پـای                     چــــــون نـــــامه چـــــرا یـــــک دمـش از لطف نخوانی

  • در همه بیتها به جز بیت … آرایه « ایهام » به کار رفته است.

الف) به بوی نافه‌ای کاخر صبا زان طــره بگشاید                 ز تاب جعد مشکینش چه خون افـتاد در دلها

ب) بازپرســــید ز گیســــوی شکن در شکـنش                 کاین دل غم‌زده سرگشته گرفتار کجاست

پ) دی می‌شد و گــــفتم صنما عهد به جای آر                 گفتا غلطی خـواجه درین عهد وفـا نیست

ت) درد عاشق را دوایی بهتراز معشوق نیست          شـربت بیماری فرهــــــاد را شیرین کنید