آموزه هشتم:‌ اختیارات شاعری۲ (وزنی)

اختیار زبانی، قابلیت‌ها و تسهیلاتی در تلفّظ برای شاعر فراهم می سازد تا به ضرورت وزن از آن استفاده کند؛ بی آنکه موجب تغییر در وزن شود امّا اختیار وزنی امکان تغییراتی کوچک در وزن است؛ تغییراتی که گوش فارسی زبانان آنها را عیب نمی شمارد. این اختیار راکه به وزن و آهنگ شعر مربوط می شود «اختیار وزنی» می نامند.

اختیارات وزنی

۱- بلند بودن هجای پایان مصراع: هجای پایانی مصراع‌ها (چه کوتاه باشد، چه کشیده) همواره بلند به حساب می آید و با علامت (-) نشان داده می شود:

سرو را مانی ولیکن سرو را رفتار نه / ماه را مانی ولیکن ماه را گفتار نیست (سعدی)

پایه‌های آواییسر و را مانی و لی کنسر و را رفتا  ر ن
نشانه‌های هجایی– – U-– – U-– – U-– U-
پایه‌های آواییما ه را مانی و لی کنما ه را گفتا ر نیست
نشانه‌های هجایی– – U-– – U-– – U-U- U-
وزنفاعلاتنفاعلاتنفاعلاتنفاعلن

آخرین هجا در مصراع اوّل کوتاه و در پایان مصراع دوم، هجای کشیده است؛ امّا شاعر آنها را بلند به حساب آورده است، بدون آنکه خللی در وزن ایجاد شود. بنابراین در پایان مصراع، هجای کشیده و کوتاه و بلند تفاوتی ندارند؛ زیرا هر چه باشد، هجای بلند محسوب می شود.

۲- آوردن فاعلاتن به جای فعلاتن: شاعر می تواند فقط در رکن اوّل مصراع به جای فعلاتن (–UU)، فاعلاتن (–U-) بیاورد. البتّه عکس آن درست نیست؛ یعنی نمی توان به جای فاعلاتن از فعلاتن استفاده کرد:

یاد باد آن که ز ما وقت سفر یاد نکرد /  به وداعی دل غمدیده ما شاد نکرد (حافظ)

پایه‌های آوایییا د با دانک ز ما وقت س فر یاد ن کرد
نشانه‌های هجایی– – U –– – U U– – U U– U U
پایه‌های آواییب و دا عید ل غم دید ی ما شاد ن کرد
نشانه‌های هجایی– – U U– – U U– – U U– U U
وزنفعلاتنفعلاتنفعلاتنفعلن

۱- در سال گذشته آموختیم که این قاعده در هجای پایان نیم مصراع اوزان همسان دولختی نیز اعمال می شود.

۳- ابدال: شاعر می تواند در میان مصراع به جای دو هجای کوتاه کنار هم، یک هجای بلند بیاورد؛ یعنی بیاورد؛ اما عکس آن صادق نیست.

یعنی به جای (-UU) فَعِلن می تواند  فَعْ لنُ(–) بیاورد؛

چو بشنوی سخن اهل دل مگو که خطاست / سخن شناس نه ای جان من خطا اینجاست (حافظ)

پایه‌های آواییچ بش ن ویس خ ن اهل دل م گوک خ طاست
نشانه‌های هجایی– U- U– -U U– U- U-U U
پایه‌های آواییس خن ش ناس ن ای جان من خ طااین  جاست
نشانه‌های هجایی– U- U– -U U– U- U-(UU)-
وزنمفاعلنفعلاتنمفاعلنفعلن

همان گونه که دیدیم، شمارِ هجاهای مصراع نخست، ۱۵ هجا است و مصراع دوم ۱۴ هجا دارد. شاعر در رکن پایانی مصراع دوم، یک هجای بلند را معادل دو هجای کوتاه رکن پایانی مصراع اول قرار داده است. باید توجه داشت اصل دو هجای کوتاه است. به بیان دیگر برای نام گذاری وزن بیت، دو هجای کوتاه، معیار تعیین وزن شعر خواهد بود.

توجه:

این اختیار شاعری در دو هجای ماقبل آخر بسیار رایج است و حتی در تمام مصراع‌های یک شعر ممکن است استفاده شود. لازم است بدانیم در ارکانی مانند، مفتعلن (-UU-)، فعلاتن (- -UU)و مستفعلُ (UU – -)کاربرد آن کم است، یعنی شاعر می تواند بنابه ضرورت به جای هریک از اینها مفعولن بیاورد؛ اما معیار تعیین وزن شعر دو هجای کوتاه است.

پایه‌های آواییمی  کو ش  بهر  و رق  کخا  نی
نشانه‌های هجاییU U – –U – U –– –
پایه‌های آواییکان  دا  نشرا  ت  ما  م دا  نی
نشانه‌های هجاییU U – –U – U –– –
وزنمستفعلفاعلاتفعلن

۴- قلب: شاعر می تواند بنا به ضرورت وزن، یک هجای بلند و یک هجای کوتاه کنار هم را جابه جا کند و به جای یک هجای کوتاه و یک هجای بلند(-U)، یک هجای بلند و یک هجای کوتاه(U-) بیاورد یا برعکس:

کیسه هنوز فربه است، با تو از آن قوی دلم / چاره چه خاقانی اگر، کیسه رسد به لاغری (خاقانی)

پایه‌های آواییکی  ی  ه نوزَ  فر  ب هس تبا  ت  ا  زانق وی  د  لم
نشانه‌های هجایی– U U-– U – U– U U-– U – U
پایه‌های آواییچا  ر چ  خاقا  ن  ی گرکی  س  ر  سدب  لا  غ  ری
نشانه‌های هجایی– U U-– U – U– U U-– U – U
وزنفعولنفعولنفعولنفعولن

در رکن دوم مصراع دوم به جای مفاعلن (-U-U)، مفتعلن (-UU-) آمده است. کاربرد این قابلیت وزنی، بسیار کم است و تنها در مفتعلن و مفاعلن رخ می دهد.

خودارزیابی

۱- تفاوت اختیارات زبانی و اختیارات وزنی چیست؟ – اختیار زبانی، قابلیت‌ها و تسهیلاتی در تلفّظ برای شاعر فراهم می سازد تا به ضرورت وزن از آن استفاده کند؛ بی آنکه موجب تغییر در وزن شود؛ امّا اختیار وزنی امکان تغییراتی کوچک در وزن است؛ تغییراتی که گوش فارسی زبانان آنها را عیب نمی شمارد.

۲- کلمات «که» (U) کشت (-U) در کجای مصراع با کلمه «کش» (-) برابر است؟ این اختیار از کدام نوع است؟ – در هجای پایان مصراع. این اختیار وزنی است.

۳- پس از تقطیع هجایی ابیات زیر، اختیارات وزنی را تعیین کنید:

الف) دست در دامن مولا زد در / که علی بگذر و از ما مگذر (شهریار)

پایه‌های آواییدَسـ ت دَر دامَ  نِ  مُوْ لازَد  دَر
نشانه‌های هجایی– – U-– – U U– (UU)-
پایه‌های آواییکِ عَ لی بُگذَ رُ اَز  مامَگ ذَر
نشانه‌های هجایی— UU— UU– (UU)-
وزنفعلاتنفعلاتنفعلن

ب) تو با خدای خود انداز کار و دل خوش دار / که رحم اگر نکند مدّعی خدا بکند (حافظ)

خط عروضی:‌

پایه‌های آواییتُ با خُ دای خُ دَن دازُ کا رُ دِلخُش  دار
نشانه‌های هجایی– U – U– – U U– U – U-(UU) U-
پایه‌های آواییکِ رَح مَ گرنَ کُ نَد مُددَ عی خُ دابِ کُ نَد
نشانه‌های هجایی– U – U– – U U– U – U– U U
وزنمفاعلنفعلاتنمفاعلنفعلن

پ) کیست که پیغام من به شهر شروان برد / یک سخن از من بدان مرد سخندان برد (جمال الدّین عبدالرزّاق)

پایه‌های آواییکیـ  ست  کِ پِیغا  مِ  مَنبِ  شَه  رِ  شِروان بَ  رَد 
نشانه‌های هجایی– U U-– U –– U – U– U –
پایه‌های آوایییِک  سُ خَ  نَزمَن  بِ  دانمر  د  س  خندان  ب  رد
نشانه‌های هجایی– U U-– U –– U U-– U – U
وزنمفتعلنفاعلنمفتعلنفاعلن

اختیار وزنی: در مصراع نخست پایه آوایی سوم قلب انجام گرفته است.

ت) یار با ماست چه حاجت که زیادت طلبیم / دولت صحبت آن مونس جان ما را بس (حافظ)

پایه‌های آوایییا  ر  با ماست  چِ  حا جَتکِ  زِ  یا  دَتطَ لَ  بیم
نشانه‌های هجایی– – U-– – UU– – UUU-UU
پایه‌های آواییدُوْ  لَ تِ  صُحبَ  تِ  آن مونِ  سِ  جان  مارا  بس
نشانه‌های هجایی– – U-— UU— UU-(UU) –
وزنفعلاتنفعلاتنفعلاتنفعلن

اختیار وزنی: در پایه آوایی نخست مصراع نخست و دوم به جای فعلاتن فاعلاتن آورده است.

ث) خارکشْ پیری با دلق درشت / پشته خار همی برد به پشت (جامی)

پایه‌های آواییخا  ر  کِش پیری  با  دَلقِ  دُ  رُشت
نشانه‌های هجایی– – U-– (UU)- –U-UU
پایه‌های آواییپُش  تِ یِ  خار  هَ  می بُرد  بِ  پُشت
نشانه‌های هجایی– – U-– – UUU-UU
وزنفعلاتنفعلاتنفعلن

اختیار وزنی: در پایه آوایی نخست مصراع نخست و دوم به جای فعلاتن فاعلاتن آورده است.

ج) با که گویم به جهان، محرم کو؟ / چه خبر گویم با بی خبران؟ (مولوی)

پایه‌های آواییبا  کِ  گو یَمبِ  جَ  هان مَحرَم  کو
نشانه‌های هجایی– – UU– – UU-(UU) –
پایه‌های آواییچِ  خَ بَر  گویَم  با بیخَ  بَ  ران
نشانه‌های هجایی– – UU– – UU-UU
وزنفعلاتنفعلاتنفعلن

چ) به وفای دل من ناله برآرید چندانک / چنبر این فلک شعوذه گر بگشایید (خاقانی)

پایه‌های آواییبِ  وَ  فا  یِدِ  لِ  مَن نالِ  بَ  را  رَدچَن  دانک
نشانه‌های هجایی– – UU– – UU– – UU-(UU) U-
پایه‌های آواییچَن  بَ  رِ اینفَ  لَ  کِ شَعوَ  ذِ  گَر  بُگشا  یید
نشانه‌های هجایی– – U-– – UU– – UU-(UU) U-
وزنفعلاتنفعلاتنفعلاتنفعلن

۴- وزن ابیات زیر را بیابید و اگر اختیارات شاعری در آنها وجود دارد، مشخص نمایید.

الف) دیگر دلم هوای سرودن نمی کند / تنها بهانه دل ما در گلو شکست (قیصر امین پور)

پایه‌های آواییدی  گَر  دِلَم هَ  وا  یِسُ رو  دَن  نِ می کُ  نَد
نشانه‌های هجایی– –U UUU – – UU
پایه‌های آواییتَن  ها بَ ها نِ  یِ  مادَر  گِ  لو لو  ش  کست
نشانه‌های هجایی– –U U UU – – UU
وزنمفعولفاعلاتمفاعیلفاعلن

ب) من به زبان اشک خود می دهمت سلام و تو / بر سر آتش دلم همچو زبانه می روی (شفیعی کدکنی)

پایه‌های آواییمَن  بِ  زَ بانِ  اَش  کِ خُدمی  دَ  هَ  مَتسَ لا  مُ  تُ
نشانه‌های هجایی– U U-– U – U– U U-– U – U
پایه‌های آواییبَر  سَ رِ  آتَ  شِ  دِ لَمهَم  چُ  زَ  بانِ  می  رَ  وی
نشانه‌های هجایی-UU-U-U--UU-U -U-
وزنمفتعلنمفاعلنمفتعلنمفاعلن

پ) دلم شکسته تر از شیشه‌های شهر شماست / شکسته باد کسی کاین چنینمان می خواست (سهیل محمودی)

پایه‌های آواییدِ  لمَ  شِ کَستِ  تَ  رَز شیشِ  ها  یِ  شَهرِ شُ  ماست
نشانه‌های هجاییUUU U – –UU U
پایه‌های آواییشِ  کَس تِ  باد  کَ  سی کینچُ  نی  نِ  مانمی  خاست
نشانه‌های هجاییUUU U – –UU(UU)
وزنمفاعِلُنفَعِلاتُنمفاعِلُنفعلن

ت) من ندانم به نگاه تو چه رازی است نهان / که من آن راز توان دیدن و گفتن نتوان (رعدی آذرخشی)

پایه‌های آواییمَن  نَ  دا نَمبِ  نِ  گا هِتُ  چِ  را  زیست نَ  هان
نشانه‌های هجایی– – UU– – UU– – UU– –
پایه‌های آواییکِ  مَ نان  راز  تَ  وان دیدَ  نُ  گُف  تَننَ  تَ  وان
نشانه‌های هجایی– – UU– – UU– – UU– –
وزنفعلاتنفعلاتنفعلاتنفعلن

پایه آوایی یا وزن واژه

پایه آوایی/ وزن واژه